Thuyết minh danh lam thắng cảnh hoặc di tích lịch sử (Văn miếu quốc tử giám)

BÀI VIẾT THAM KHẢO KHỚP DÀN Ý CHI TIẾT

“Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”. Trải qua hàng ngàn năm lịch sử, câu nói ấy vẫn được vang lên thể hiện một đức tính quý báu của người Việt – coi trọng việc học và trọng dụng nhân tài. Nằm giữa lòng thủ đô Hà Nội, Văn Miếu Quốc Tử Giám hiện lên như một biểu tượng thiêng liêng cho điều ấy. Đây không chỉ là nơi đã đào tạo ra biết bao thế hệ hiền tài cho đất nước trong thời kỳ phong kiến, mà còn là một di tích lịch sử, văn hóa vô giá, trường tồn với thời gian, mãi mãi khắc ghi trong lòng dân tộc.

Văn Miếu – Quốc Tử Giám tọa lạc trang nghiêm, tĩnh mịch tại phía Nam kinh thành Thăng Long, ngày nay chính là phố Văn Miếu, quận Đống Đa, thành phố Hà Nội, cách hồ Gươm khoảng 3km về phía Tây. Di tích này được xây dựng trên một khu đất hình chữ nhật có diện tích khoảng hơn 50.000m², nằm ngay giữa 4 tuyến phố nhộn nhịp: Nguyễn Thái Học, Văn Miếu, Quốc Tử Giám và Tôn Đức Thắng. Vậy nên có thể di chuyển đến nơi đây một cách dễ dàng bằng các phương tiện giao thông đường bộ như: xe máy, ô tô, xe buýt, taxi, hay xe đạp,… Bên cạnh đó, Văn Miếu – Quốc Tử Giám cũng nằm gần nhiều công trình văn hóa, lịch sử khác, tạo điều kiện dễ dàng để liên kết với các địa điểm du lịch nổi tiếng, thu hút du khách cả trong nước và quốc tế.

Văn Miếu được xây dựng vào năm 1070 dưới thời vua Lý Thánh Tông, với mục đích tôn thờ Khổng Tử và các bậc thánh hiền Nho giáo. Đây là một trong những công trình văn hóa quan trọng đầu tiên của triều Lý, thể hiện sự phát triển của giáo dục và tinh thần tôn sư trọng đạo trong xã hội thời bấy giờ. Ban đầu, Văn Miếu được xây dựng như một nơi thờ phụng và giảng dạy tư tưởng Nho giáo, dành riêng cho các hoàng tử và con cháu quý tộc, hoàng gia, nhưng sau đó mở rộng cho các con em quan lại và những người có tài. Dưới triều đại vua Lý Nhân Tông, Quốc Tử Giám được thành lập bên cạnh Văn Miếu, trở thành trường đại học đầu tiên của Việt Nam.

Đến thời Lê Sơ, Quốc Tử Giám đạt đến đỉnh cao phát triển, với việc tổ chức các kỳ thi tuyển chọn nhân tài và xây dựng hệ thống các bia tiến sĩ để vinh danh những người đỗ đạt. Đây là giai đoạn Văn Miếu – Quốc Tử Giám trở thành trung tâm giáo dục hàng đầu của đất nước. Sang thời Nguyễn, mặc dù chuyển kinh đô vào Huế, nhà Nguyễn vẫn duy trì Quốc Tử Giám ở Hà Nội và tiếp tục tổ chức các kỳ thi, tuyển chọn nhân tài. Bước vào thời kỳ kháng chiến, Văn Miếu – Quốc Tử Giám bị thực dân Pháp nã đại bác, làm đổ sập căn nhà, còn lại nền cùng 4 nghiên đá, hai cột. Đến những năm 1954, sau khi tiếp quản lại Hà Nội, chính quyền thủ đô bắt đầu quá trình tu sửa và phục dựng nơi đây. Quần thể kiến trúc Văn Miếu – Quốc Tử Giám chúng ta thấy ngày nay bao gồm: hồ Văn, khu Văn Miếu – Quốc Tử Giám và vườn Giám với kiến trúc chủ thể là Văn Miếu – nơi thờ Khổng Tử và Quốc Tử Giám – trường đại học đầu tiên của Việt Nam.

Khu vực Văn Miếu – nơi thờ Khổng Tử là một quần thể phức hợp, bao gồm nhiều công trình, hạng mục khác nhau. Các công trình nổi bật, tiêu biểu của khu vực này lần lượt đi từ ngoài và trong có thể kể đến như: hồ Văn và vườn Giám, Nghi môn ngoại và Nghi môn nội, Đại Trung môn và Khuê Văn Các, dãy Bia Tiến sĩ, Đại Thành môn và khu điện thờ. Đầu tiên là khu vực Hồ Văn, nằm cách khu di tích Văn Miếu chính khoảng 200 mét về phía đối diện khu cổng chính của di tích Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Hồ Văn là một hồ nước hình chữ nhật, dài khoảng 300m, rộng hơn 200m, với diện tích lên tới hơn 12.000 m², được gọi với nhiều tên gọi khác nhau như: hồ Giám, hồ Minh Đường. Giữa lòng hồ nổi lên một gò đất nhỏ được gọi là gò Kim Châu, nơi trước đây dựng Phán Thủy Đường – phương đình dành cho các sĩ tử hội họp, thảo luận văn chương. Tuy nhiên theo dấu tích thời gian, phương đình đã không còn. Hiện tại, trên gò chỉ còn tấm bia dựng năm Tự Đức 18 (1865) ghi lại việc việc nạo vét hồ. Hồ Văn được bao quanh bởi những hàng cây xanh mát, trong đó nổi bật là những cây đa, cây bàng cổ thụ, tạo nên một không gian vừa mát mẻ, thư thái nhưng cũng không kém phần cổ kính, trang nghiêm. Từ hồ Văn, đi về phía Tây của Văn Miếu chính là vườn Giám. Vườn Giám là nơi có nhà bát giác, hồ nước, cây cảnh và rất nhiều tiểu cảnh khác. Vào các dịp lễ Tết, nơi đây thường là địa điểm được chọn để tổ chức các hoạt động văn hóa, nghệ thuật như: múa rối nước, đánh đu, trình diễn thơ.

Từ vườn Giám và hồ Văn đi vào bên trong chính là nghi môn ngoại và nghi môn nội. Nghi môn ngoại là cổng ngoài của Văn Miếu, nằm trên trục đường Quốc Tử Giám, dẫn vào khu di tích. Đây là điểm bắt đầu cho hành trình tham quan của du khách khi tới Văn Miếu. Cổng ngoài được xây dựng theo dạng tứ trụ bằng gạch, hai trụ giữa xây cao hơn trên có hình hai con nghê chầu vào. Hai trụ ngoài thấp hơn, trên đắp nổi bốn con chim phượng xòe cánh chắp đuôi vào nhau theo kiểu kết lồng đèn. Xung quanh tứ trụ có đắp nổi các câu đối chữ Hán ca ngợi và đề cao đạo thánh hiền. Hai bên nghi môn có 2 bia “Hạ mã”, thể hiện sự tôn kính, lễ trọng của mọi người với các bậc hiền nhân và trung tâm giáo dục hiền tài của đất nước. Nghi môn nội nằm ở phía sau Nghi môn ngoại, được xây dựng theo lối tam quan với kiến trúc hai tầng ba cửa, trong đó có một cửa chính giữa và hai cửa phụ.  Phía trên Nghi môn nội đề 3 chữ Hán “Văn Miếu môn” tức là cổng văn miếu, còn với mặt trước và sau có các đôi câu đối bằng chữ Hán thể hiện niềm coi trọng giáo dục, đề cao Nho giáo và khí chất của người quân tử, học sĩ xưa. Phía trên các cửa cổng Nghi môn nội đều được đắp nổi các họa tiết, hoa văn đặc sắc như “long ngư quần tụ”, “mãnh hổ hạ sơn” thể hiện sự uy nghi, linh thiêng của nơi thờ tự. Phía trước cổng Văn Miếu hiện nay còn tồn tại đôi rồng đá cách điệu thời Lê, bên trong là đôi rồng đá thời Nguyễn, thể hiện sự kết hợp, giao thoa hài hòa giữa các triều đại, đồng thời bộc lộ sự tinh tế, tinh xảo của các nghệ nhân xưa.

Đi qua Nghi môn nội, ta sẽ bước đến khu vực Đại Trung môn và Khuê Văn Các. Đại Trung môn là cổng lớn thứ hai sau Nghi môn nội dẫn vào khu vực chính của Văn Miếu. Đại Trung môn được nối với Nghi môn nội thông qua khu Nhập đạo. Khu Nhập đạo là con đường được lát bằng gạch đỏ vuông vức, sạch sẽ. Đây là con đường mà các sĩ tử thời xưa phải đi qua trước khi bước vào khu vực thi cử và nơi thờ tự chính. Kiến trúc Đại Trung môn được xây dựng theo lối ba gian xây trên nền gạch cao, với một gian chính và hai gian phụ. Gian chính có hai cột trụ lớn chạm khắc hình rồng bay, biểu tượng cho quyền lực và sự vĩ đại của tri thức. Mái Đại Trung môn lợp ngói mũi hài, với những họa tiết hoa văn tinh tế chạm khắc trên gỗ tạo nên vẻ đẹp cổ kính và trang trọng. Trên đỉnh nóc đắp nổi chiếc bình hình quả bầu gọi là bình móc và hai con cá chép chầu, thể hiện mong muốn về những điều tốt lành, suôn sẻ. Trên đỉnh nóc đắp nổi chiếc bình hình quả bầu gọi là bình móc và hai con cá chép chầu. Hai bên cổng Đại Trung còn có hai chiếc cổng nhỏ, phía cánh hữu là cổng Thành Đức, bên cánh tả là cổng Đạt Tài. Từ Đại Trung môn, đi thẳng vào phía trong chính là Khuê Văn Các –  biểu tượng của Văn Miếu – Quốc Tử Giám và cũng là biểu tượng văn hóa của Hà Nội. Khuê Văn Các có nghĩa là “vẻ đẹp của sao Khuê”, là Khuê Văn Các một lầu vuông hai tầng tám mái, có kiến trúc độc đáo với bốn cột trụ vuông bằng đá, cao khoảng 8 mét, chống đỡ toàn bộ cấu trúc của tòa nhà. Các trụ đá này có khắc những họa tiết tinh xảo hình mây, rồng, và các biểu tượng Nho giáo. Tầng trên là kiến trúc gỗ hai tầng mái lợp ngói ống, xung quanh là lan can gỗ. Bốn mặt gác tạo thành bốn cửa sổ hình tròn được gọi là cửa sổ mặt trời, với các thanh chắn tỏa ra bốn phía, tượng trưng cho các tia của sao khuê đang tỏa sáng. Bên cạnh đó, tầng còn được trang trí bằng những câu đối ca ngợi sự học, triết lý Nho giáo, và được sử dụng làm nơi bình văn, thi thơ trong các kỳ thi Nho học cho các Nho sĩ thời xưa.

Qua khu vực Khuê Văn Các, dọc hai bên giếng Thiên Quang chính là hai dãy bia Tiến sĩ, được đặt trên các bệ đá được tạc hình con rùa. Giếng Thiên Quang là một hồ nước hình chữ nhật lớn, rộng khoảng 3.600 m². Theo quan niệm người xưa, tên gọi “Thiên Quang” mang ý nghĩa ánh sáng của trời, tượng trưng cho sự minh triết và sáng suốt, ý nói nơi đây chính là nơi tập trung những tinh hoa của trời đất nước Nam. Trong Văn Miếu hiện tại còn lưu giữ tổng cộng 82 bia đá, ghi danh các Tiến sĩ đỗ đạt trong các kỳ thi Đình từ năm 1484 đến năm 1780. Mỗi một bên dãy gồm có 41 tấm dựng thành một hàng ngang, mặt bia đều quay về phía giếng. Mỗi tấm bia cao khoảng 2m, rộng 1m, được chạm khắc tinh xảo với các dòng chữ Hán ghi rõ họ tên, quê quán, và thành tích của các Tiến sĩ. Tính đến nay, đã có hơn 1.300 vị Tiến sĩ của 82 khoa thi được khắc tên trên hệ thống bia này. Mỗi tấm bia đều được đặt trên lưng một con rùa đá, biểu tượng cho sự trường tồn, bền vững và trí tuệ. Các con rùa được chạm khắc tỉ mỉ, với những chi tiết như mắt, vảy, mai rùa thể hiện sự sống động và tinh tế trong nghệ thuật điêu khắc đá.

Nằm sau khu vực nhà bia và giếng Thiên Quang chính là Đại Thành môn và khu điện thờ. Đại Thành môn là một công trình lớn với ba cổng chính làm bằng gỗ lim, mái ngói đỏ và các cột trụ chạm khắc hình rồng, phượng. Trên cổng chính có biển đề “Đại Thành môn” bằng chữ Hán, nghĩa là “cửa lớn của sự thành công”. Hai bên cổng Đại Thành có 2 cổng nhỏ là Kim Thanh và Ngọc Chấn. Kim Thanh là tiếng vang của vàng còn Ngọc Chấn là tiếng vang của ngọc. Đôi cột lớn hai bên cổng được khắc các câu đối ca ngợi đạo học và công đức của Khổng Tử, tạo nên vẻ uy nghi và trang trọng cho toàn bộ công trình. Qua Đại Thành môn và khu vực sân Đại bái chính là khu điện thờ. Khu điện thờ nằm ở trung tâm Văn Miếu, là nơi thờ Khổng Tử và các học trò xuất sắc của ông như Nhan Tử, Tăng Tử, và Mạnh Tử. Đây là công trình lớn nhất trong Văn Miếu, có kiến trúc đặc trưng của đền thờ cổ Việt Nam gồm chín gian, ba mặt mặt kín, với mái ngói đỏ và các cột kèo chạm khắc tinh xảo. Điện được chia thành ba gian chính: gian giữa thờ Khổng Tử, hai gian bên thờ các vị thánh hiền, chính là những người học trò giỏi nhất của Khổng Tử.

Sau khi đi hết Văn Miếu, Quốc Tử Giám hiện ra với một không gian rộng lớn, tĩnh mịch, uy nghiêm. Toàn bộ khu vực này trải rộng trên diện tích hơn 1530m², gồm các công trình chính là: nhà Tiền đường và Hậu đường, nhà chuông và nhà trống. Đây là nơi xưa kia dựng lên trường đại học đầu tiên của Việt Nam, nơi đào tạo hàng ngàn nhân tài cho đất nước. Nhà Tiền Đường và Hậu đường đều nằm trên trục chính của khu di tích Quốc Tử Giám, được khởi công xây dựng vào năm 1999 và hoàn thiện vào năm 2000. Nhà Tiền đường được xây dựng với kết cấu chín gian, gồm 40 cột gỗ lim chống mái, lối thông với Hậu đường bằng ống muống theo kiến trúc đặc trưng của đình đền Việt Nam thời xưa. Đây là nơi trưng bày truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo của thế hệ trẻ ngày nay, đồng thời cũng là nơi tổ chức các cuộc hội thảo khoa học, văn hoá nghệ thuật dân tộc nhằm phục vụ mục đích giáo dục và quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt. Nằm ở phía sau Tiền đường là nhà Hậu đường có kết cấu hai tầng, với tổng cộng 14 gian, tầng một chiếm chín gian và tầng hai có năm gian, cùng 72 cột gỗ lim chắc chắn. Tầng một Hậu đường là nơi tôn vinh Danh sư tư nghiệp Quốc Tử Giám Chu Văn An, tương đương chức vụ hiệu trưởng ngày nay. Không chỉ vậy, đây còn là nơi trưng bày về lịch sử hình thành, những thăng trầm và thay đổi của Văn Miếu – Quốc Tử Giám, cũng như những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc trong giáo dục con người. Tầng hai của Hậu đường là nơi tôn thờ các danh nhân, các vị vua đã có công xây dựng Văn Miếu – Quốc Tử Giám và đóng góp vào sự nghiệp giáo dục Nho học của Việt Nam.

Khu vực nhà chuông và nhà trống nằm ở hai bên của Hậu đường, trong đó nhà chuông bên phải và nhà trống bên trái, bên trong có treo một chiếc chuông và trống. Nhà chuông và nhà trống được xây dựng đối xứng nhau, với kiến trúc đơn giản nhưng trang trọng. Mỗi nhà đều có một gian với cột gỗ lim chắc chắn, mái ngói đỏ. Bên trong nhà chuông treo một chiếc chuông cao 2.34m, đường kính đáy chuông 1.28m, với trọng lượng gần 2 tấn, được đúc liền khối nguyên chất bởi bàn tay của các nghệ nhân. Quai chuông hình rồng, thân chuông có nhiều viền kẻ dọc chạy từ trên xuống chùa chuông thành bốn phần rõ rệt, cùng với đó là những đường kẻ ngang, bên dưới trang trí hoa văn hình “thư kiếm”. Đối xứng với nhà chuông là nhà trống, hiện đang lưu giữ một chiếc trống có chiều cao 2.65m, đường kính mặt trống là 2.01m, được làm bởi các nghệ nhân vào dịp kỷ niệm 990 năm Thăng Long.  Tang trống được ghép bằng 50 thanh gỗ của cây mít 300 năm tuổi, mỗi thanh có chiều rộng 17cm, mặt được làm bằng da trâu mộng. Chiếc trống này còn được mệnh danh là Trống Sấm vì tiếng trống rền vang và uy vũ như sấm trời.

Văn Miếu – Quốc Tử Giám là một trong những di tích lịch sử – văn hóa đặc biệt của Việt Nam, mang đậm giá trị văn hóa và lịch sử với những nét đặc thù, độc đáo rất riêng, không trộn lẫn. Nơi đây được coi là trường đại học đầu tiên của nước Việt Nam ta, được lập ra dưới triều nhà Lý. Trải qua gần 1000 năm Thăng Long, nơi đây đã trở thành một chứng nhân sống cho sự phồn vinh và phát triển giáo dục của nước ta trong suốt thời kỳ dựng nước, giữ nước. Văn Miếu – Quốc Tử Giám đã đào tạo ra hàng ngàn các nhân tài, học sĩ có công với quốc gia, dân tộc trong lịch sử phong kiến, trong đó nổi tiếng phải kể đến như: vua Lý Nhân Tông, Nguyễn Trực, Ngô Sĩ Liên, Thân Nhân Trung,… Bên cạnh đó, kiến trúc của Văn Miếu – Quốc Tử Giám được coi là một trong những đỉnh cao của nghệ thuật kiến trúc thời kỳ phong kiến, có giá trị được bảo tồn. Hiện tại, trong Văn Miếu – Quốc Tử Giám còn đang lưu trữ một kho tàng lịch sử, văn vật, hiện vật cùng nhiều tài liệu quý về lịch sử của dân tộc. Trong đó, hai nhà bia Tiến sĩ chính là nơi bảo tồn những di tích quý nhất của cả khu di tích lịch sử này. Bằng những giá trị đặc sắc và độc đáo, 82 bia Tiến sĩ Tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám đã được UNESCO công nhận là Di sản Tư liệu thế giới toàn cầu vào năm 2012, và được Chính phủ công nhận là bảo vật quốc gia ba năm sau đó. Chính những điều trên đã tạo ra những nét độc đáo, đặc thù cho di tích lịch sử đặc biệt này.

Là một chứng nhân của thời gian, Văn Miếu – Quốc Tử Giám mang trong mình những giá trị lịch sử, những sứ mệnh rất riêng của nó. Văn Miếu – Quốc Tử Giám được coi là biểu tượng của nền Nho học phong kiến, đồng thời chứa đựng những dấu ấn quan trọng, phản ánh quá trình hình thành và phát triển của nền giáo dục nước ta từ những buổi đầu tiên. Hiện tại nơi đây là một trong số ít nơi còn lưu giữ và bảo quản được tương đối nguyên vẹn kho tàng hiện vật quý hiếm của các triều đại phong kiến, có giá trị trong quá trình nghiên cứu về lịch sử và khảo cổ học của nước nhà. Không chỉ vậy, Văn Miếu – Quốc Tử Giám còn là nơi thể hiện sự tôn trọng tri thức và các giá trị đạo đức của người Việt. Đây là nơi thờ Khổng Tử, người được coi là “Vạn thế sư biểu” (thầy của muôn đời), và là biểu tượng của sự hiếu học và lòng kính trọng đối với thầy cô giáo. Đó không chỉ là một di tích lịch sử mà còn là nơi học sinh, sinh viên và các tầng lớp nhân dân đến tham quan, học hỏi và lấy cảm hứng từ truyền thống hiếu học và tinh thần cầu tiến của người xưa. Hòa cùng với dòng chảy của thời đại, Văn Miếu – Quốc Tử Giám ngày nay đã và đang trở thành một trong những điểm du lịch văn hóa hàng đầu tại Hà Nội, thu hút hàng triệu du khách trong và ngoài nước. Nó không chỉ giới thiệu về lịch sử và văn hóa Việt Nam mà còn góp phần quảng bá hình ảnh đất nước đến với bạn bè quốc tế, góp phần vào phát triển kinh tế, xã hội.

Là một quần thể di tích có giá trị và biểu tượng của thủ đô, Văn Miếu – Quốc Tử Giám luôn được chú trọng bảo tồn một cách nghiêm ngặt, chặt chẽ. Sau khi bị phá hủy vào 2947, Văn Miếu – Quốc Tử Giám đã được nhà nước quan tâm, đầu tư và phục dựng lại nguyên trạng trên nền đất cũ. Từ đó đến nay, di tích luôn được bảo dưỡng và tu sửa định kỳ để duy trì kiến trúc và giá trị văn hóa của di tích. Các hạng mục như Khuê Văn Các, Giếng Thiên Quang, bia Tiến sĩ, và các tòa nhà chính đều được tu bổ cẩn thận để đảm bảo giữ nguyên giá trị lịch sử và kiến trúc. Các ứng dụng công nghệ hiện đại trong việc bảo tồn di tích, như hệ thống giám sát môi trường, các phương pháp xử lý bảo quản vật liệu cổ, và số hóa dữ liệu di tích, cũng đã được áp dụng và triển khai để nâng cao hiệu quả bảo tồn. Các hoạt động tham quan, nghiên cứu, và giáo dục được tổ chức thường xuyên để giúp người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, hiểu rõ và trân trọng hơn các giá trị của di tích. Tuy nhiên, cũng như nhiều di tích khác, Văn Miếu – Quốc Tử Giám không tránh khỏi sự tác động của thời gian và điều kiện tự nhiên. Một số công trình có dấu hiệu xuống cấp, nứt nẻ, hoặc mài mòn do khí hậu và sự ảnh hưởng của các yếu tố môi trường. Bên cạnh đó, việc một lượng lớn khách du lịch đổ về đông đúc, đặc biệt là vào các dịp lễ hội, đặt ra thách thức lớn về việc quản lý và bảo vệ di tích thiêng liêng này.

Văn Miếu – Quốc Tử Giám không chỉ là một di tích lịch sử quan trọng mà còn là nền tảng tinh thần, góp phần nuôi dưỡng và phát huy giá trị truyền thống hiếu học của dân tộc, tạo nguồn động lực cho sự phát triển văn hóa, giáo dục trong thời đại ngày nay. Với ý nghĩa lịch sử sâu sắc, nơi đây đã trở thành nguồn cảm hứng để mỗi người trong chúng ta phấn đấu trong học tập. Bởi vậy, là một người trẻ, chúng ta cần phải ra sức học tập, rèn luyện và cống hiến cho đất nước, góp phần xây dựng một Việt Nam giàu mạnh và văn minh để xứng đáng với truyền thống cha anh.