TRUYỆN NGẮN: CHỊ TÔI
Nguyễn Thị Thu Huệ
Tôi luôn nghĩ mình là đứa trẻ bất hạnh. Nhà nghèo nên việc học hành của tôi vất vả lắm. Mười một tuổi phải xuống Hải Phòng ở nhà cậu để vừa học vừa làm thêm. Vài năm sau, về nhà, bố mẹ lục đục. Nhà cửa tan hoang, tôi hỏi: “Chị đâu?”. Mẹ cười như mếu: “Vào Sài Gòn theo bác trưởng.”. Tôi nhìn lên tường, chị cười tươi sau vành nón, hai mắt lóng lánh nước.
Hai năm sau trốn học, tôi về. Nhà cửa tươm tất. Tôi hỏi mẹ: “Chị đâu?”. Mẹ chúm chím: “Chị làm to lắm, lấy chồng giàu, gửi tiền thường xuyên.”. Tôi hỏi: “Cả tiền nuôi con học?”. Mẹ gật, rồi nói: “Chị bảo đàn bà có thể không cần học chữ nhiều, chỉ cần học lễ thôi. Nhưng đàn ông thì cần có học. Có cả hai thứ ấy mới thành người.”. Tôi im lặng, thầm cảm ơn bố mẹ sinh ra chị. Mẹ lại bảo: “Nghe nói con uống rượu?”. Tôi gật. “Cả nghiện thuốc?”. Tôi lại gật. “Có đánh nhau không?”. Tôi thở dài nhìn chỗ khác. […] Lúc đi, mẹ dúi tiền vào túi, với theo: “Những cái con thích, chị không thích đâu. Chị muốn con làm sáng danh nhà mình.”.
Tôi bớt hút thuốc, bỏ dần rượu mỗi chiều, mỗi sáng. Suy cho cùng, rượu chỉ làm quên nỗi buồn trong chốc lát. Sau cơn say là cảm giác nhạt thếch, khát thèm một cái gì không rõ rệt. Còn đáng sợ hơn cả nỗi buồn lúc tỉnh. Tôi vào đại học, vẫn không gặp chị. Chị vừa gần gũi vừa xa xôi, hàng chục năm rồi còn gì.
Tôi đỗ loại ưu, được giữ lại trường làm giảng viên. Bố mẹ già dần không còn lục đục nữa. Hình như họ mệt. Tôi nhắc lại chuyện xưa, mẹ cười: “Với mẹ, bây giờ cuộc sống là quý nhất.”. Mẹ đánh điện: “Về ngay, bác trưởng mất.”.
Tôi về. Hôm sau, cả nhà lên tàu vào Nam. Bố mẹ thương bác và nghĩ đến phận già của mình. Tôi cũng thương bác nhưng nhớ chị nhiều hơn. Tôi thích gặp chị để chị thấy tôi không làm chị buồn.
Tàu vào ga. Mẹ nhấp nhổm không yên. Bỗng mẹ kéo giật tôi: “Rụt vào. Có tàu chạy qua phăng đầu đấy.”. Tôi thì chả thấy con tàu nào cả, mẹ vẫn thất thần, cuống cuồng, hoảng loạn vì chuyện gì đó. Tôi đâm nghi ngờ cái sự hốt hoảng của mẹ. Tôi ngó nghiêng. Chẳng có gì đáng chú ý. Chỉ có một người đàn bà, phía bên kia đường ray đăm đăm nhìn chúng tôi. Quần đen, áo bà ba – người đàn bà thật nhỏ bé, nhếch nhác. Dưới chân là mẹt thuốc lá, bên cạnh là cái làn nhựa, bà đứng như bức tượng nghiêm lạnh giữa khung cảnh huyên náo bậc nhất này. Có một đoàn tàu dài chạy qua. Chật người và hàng hoá, chưa rời ga mà đã mệt mỏi quá. Tàu qua, tôi nhìn lại phía ấy. Không còn người đàn bà đó nữa.
Tôi và bố mẹ về nhà bác.
Dự đám tang xong, hai ngày sau, một mình tôi về Hà Nội, vì công việc, vì không gặp chị. Mọi dự định của tôi với chị tan hết. Mẹ bảo chị cùng chồng đi Đài Loan. Vợ chồng chị không có con nên hay đi lắm. Sài Gòn mùa mưa mát và thơm mùi trái cây. Lên tàu sớm, tôi ngồi ngó lung tung. Bất chợt lại thấy người đàn bà đó. Vẫn những hành trang của mình, bà ta trân trối nhìn tôi. Tôi vẫy bà ta lại định mua giúp vài bao thuốc dù tôi đã bỏ từ lâu. Chị không thích tôi nghiện. Hình như bà ta chỉ đợi có thế, vội bước lên những thanh tà vẹt leo lên toa chỗ tôi ngồi. Hai mắt lóng lánh nước, trên khuôn mặt chằng chịt nếp nhăn như sét rạch bầu trời mỗi khi mưa gió. Một bao Vinataba sáu nghìn năm trăm đồng, bà ta cứ dứt khoát lấy bốn nghìn. Tôi chợt bực mình và ân hận vì cái thiện chí của mình. Thuốc giả, chỉ có đồ giả mới phá giá chung như thế. Bà ta biết không thể lừa được tôi nên mới bán hạ giá? Tôi quắc mắt ném trả lại bao thuốc. Lập tức, bà ta dúi tất cả vào lòng tôi năm bao thuốc và chạy biến, lẫn vào đám người lên xuống. Tôi sững sờ, việc gì phải sợ tôi như thế, tôi có tố giác bà ta đâu! Tàu đã chạy. Tôi nhìn ra cửa sổ. Người đàn bà lại đứng chỗ cũ, cách tôi những đường ray chằng chéo.
Năm ngày sau, mẹ gọi điện: “Chị mất rồi. Tàu hoả cán.”. Rồi khóc hu hu trong máy, mẹ tiếp: “Đã hoả táng.”. Tôi gào to: “Chị ở Đài Loan cơ mà.”. Mẹ rên rỉ: “Chị con là cái “người bán thuốc lá ở sân ga”.”.
Tôi lao ra sân trường. Trưa loang nắng, hấp hiu gió. Chạy vào phòng bạn bè, tìm lại những bao thuốc. Thuốc hết, còn vỏ không, tôi ôm vào lòng bật khóc.
Tôi hiểu, đấy là những thứ cuối cùng chị dành cho tôi.
(NGUYỄN THỊ THU HUỆ, 37 truyện ngắn, NXB Văn học, Hà Nội, 2006)
PHÂN TÍCH TRUYỆN NGẮN ”CHỊ TÔI”
Gia đình luôn là nguồn cảm hứng bất tận trong các tác phẩm văn học. Mỗi tác phẩm sẽ chuyển tải một thông điệp khác nhau nhưng đều gặp nhau ở một điểm chung, là ngợi ca tình cảm gia đình thiêng liêng, cao quý. Truyện ngắn “Chị tôi” của tác giả Nguyễn Thị Thu Huệ cũng là một tác phẩm mang sắc màu như thế. Với tình huống truyện độc đáo, tác phẩm đã để lại nhiều cảm xúc sâu sắc cho người đọc về tình chị em và những hi sinh thầm lặng của người chị dành cho em.
Truyện “Chị tôi” nằm trong tập “37 truyện ngắn” xuất bản năm 2006, được kể từ ngôi kể thứ nhất qua điểm nhìn của nhân vật “tôi”. Cách kể này tạo nên sự chân thực, sinh động, giúp người đọc hiểu rõ tâm tư, tình cảm của nhân vật. Với nhan đề “Chị tôi”, người đọc có thể dự đoán chủ đề của truyện là vẻ đẹp tình cảm gia đình, cụ thể là sự hi sinh âm thầm, thầm lặng của người chị dành cho em. Chủ đề ấy được tác giả xây dựng qua hai tình huống truyện đặc sắc, nhẹ nhàng nhưng lại gợi nhiều suy ngẫm về gia đình và những vấn đề đời sống cá nhân của con người. Tình huống thứ nhất là việc nhân vật tôi trong suốt nhiều năm đi học xa nhà chỉ được nghe kể về chị chứ chưa từng gặp mặt. Tình huống thứ hai là khi nhân vật tôi phát hiện chị mình đã mất ở bến tàu, đồng thời nhận ra chị đã âm thầm xuất hiện trong đời mình nhiều lần mà không nhận ra.
Ở tình huống truyện thứ nhất, chủ đề được thể hiện qua tình cảm chị em gắn bó sâu nặng, dù đã lâu không gặp. Qua hồi tưởng của nhân vật tôi, người đọc thấy rõ con người và gia cảnh của nhân vật lúc thiếu niên. Gia đình lục đục, bố mẹ bất hòa, chị phải rời nhà vào miền Nam. Nhân vật tôi dễ sa vào ăn chơi, trốn học. Tác giả không miêu tả chi tiết việc sa ngã mà chỉ thông qua những cuộc đối thoại với mẹ: việc uống rượu, nghiện thuốc, đánh nhau được trả lời bằng những cử chỉ nhẹ nhàng, im lặng. Điều này vừa gợi tò mò, vừa thể hiện tâm lý nhân vật.
Tuy nhiên, chính gia đình lại là nơi kéo nhân vật tôi trở lại con đường đúng đắn. Chỉ qua câu nói của mẹ: “Những cái con thích, chị không thích đâu. Chị muốn con làm sáng danh nhà mình”, nhân vật “tôi” dường như được chiếu rọi bởi ánh sáng hy vọng. Anh nhận ra rằng thứ mình khát thèm không phải là rượu hay thuốc lá, mà là tình cảm gia đình, là người chị dù xa mà vẫn âm thầm dõi theo và nuôi dưỡng mình. Lời nhắn nhủ gián tiếp của chị: “Chị bảo đàn bà có thể không cần học chữ nhiều, chỉ cần học lễ thôi. Nhưng đàn ông thì cần có học” đã ảnh hưởng lớn đến tư tưởng của nhân vật tôi, giúp anh bỏ rượu, chăm chỉ học hành và trưởng thành. Qua đó, tác phẩm nhấn mạnh gia đình là nơi che chở, soi đường, giúp con người hướng đến những giá trị tốt đẹp.
Chủ đề tiếp tục được thể hiện qua tình huống thứ hai, khi nhân vật tôi gặp người chị dưới hình dạng người bán thuốc lá ở sân ga. Cuộc gặp gỡ này mang đến cảm xúc cao trào. Ngoại hình nhỏ bé, nhếch nhác nhưng ánh mắt lóng lánh nước của chị gợi lên sự hi sinh và tình thương vô bờ. Chị đã cố gắng giúp đỡ em, dù không được nhận ra, bằng việc bán thuốc lá và âm thầm gửi những bao thuốc cuối cùng cho nhân vật tôi. Những hành động của chị tuy giản dị nhưng chứa đựng tình cảm sâu sắc, khiến nhân vật tôi và người đọc đều xúc động. Cái chết của chị cũng làm rõ những lần chị xuất hiện nhưng không được nhận ra, đồng thời nhấn mạnh thông điệp về sự hi sinh thầm lặng. Chi tiết bao thuốc lá trở thành biểu tượng cho tình chị em, cho sự quan tâm âm thầm mà chị dành cho em, đồng thời là kỉ vật giúp nhân vật tôi nhận thức được tình thương của chị và sự trưởng thành của bản thân.
Quả thực, qua việc tạo và xử lý hai tình huống trong truyện, Nguyễn Thị Thu Huệ đã khắc họa thành công chủ đề về tình cảm gia đình, về sự hi sinh thầm lặng của người chị. Tác phẩm còn thành công ở nghệ thuật tạo tình huống bất ngờ, xây dựng chi tiết ấn tượng, miêu tả tâm lý nhân vật tinh tế và sử dụng ngôi kể thứ nhất chân thực. Giọng văn nhẹ nhàng, giản dị, gần gũi với đời sống, khiến câu chuyện trở nên xúc động và dễ đi vào lòng người.
Nhà văn Thạch Lam từng nói: “Công việc của nhà văn là phát hiện ra cái đẹp ở chỗ không ai ngờ tới, tìm cái đẹp kín đáo và che lấp của sự vật, để cho người đọc một bài học trông nhìn và thưởng thức”. Quả thực, Nguyễn Thị Thu Huệ qua truyện “Chị tôi” đã cho người đọc thấy vẻ đẹp của tình cảm thầm lặng mà một người chị dành cho em trai. Thứ tình cảm ấy thật lớn lao, dù họ không gặp mặt hay nói với nhau thành lời; nó được hun đúc qua những hành động âm thầm, qua lời nhắn gửi gián tiếp. Câu chuyện gợi nhắc chúng ta về tình yêu, sự gắn bó với gia đình, nơi có những người luôn yêu thương và hi sinh hết lòng cho nhau.
