TIẾNG VIỆT
Chưa chữ viết đã vẹn tròn tiếng nói
Vầng trăng cao đêm cá lặn sao mờ
Ôi tiếng Việt như bùn và như lụa
Óng tre ngà và mềm mại như tơ.
Tiếng tha thiết, nói thường nghe như hát
Kể mọi điều bằng ríu rít âm thanh
Như gió nước không thể nào nắm bắt
Dấu huyền trầm, dấu ngã chênh vênh.
Dấu hỏi dựng suốt ngàn đời lửa cháy
Một tiếng vườn rợp bóng lá cành vươn
Nghe mát lịm ở đầu môi tiếng suối
Tiếng heo may gợi nhớ những con đường.
(4 )Một đảo nhỏ xa xôi ngoài biển rộng
Vẫn tiếng làng tiếng nước của riêng ta
Tiếng chẳng mất khi Loa thành đã mất
Nàng Mỵ Châu quỳ xuống lạy cha già. […]
(Trích Tiếng Việt, Lưu Quang Vũ)
BÀI MẪU THAM KHẢO
I. MỞ BÀI
Lưu Quang Vũ, một cây bút tài năng của nền văn học Việt Nam cuối thế kỉ XX. Người đời thường biết ông qua tài năng chấp bút cho những vở kịch nổi tiếng như “Sống mãi tuổi 17”, “Hồn Trương Ba da Hàng Thịt”,… Thế nhưng có lẽ ít người biết rằng, trước khi biết đến tài năng viết kịch độc đáo thì ông cũng đã từng sáng tác thơ. Tài thơ của ông được Vương Trí Nhàn nói rằng “…ấy là một nhà thơ thuộc loại bẩm sinh, dễ dàng giãi bày mọi vui buồn của mình trên trang giấy”. Bài thơ “Tiếng Việt” được xem là bài thơ gói gọn những nỗi niềm của tác giả, nỗi niềm về tiếng nói thân thương của dân tộc. Điều ấy được thể hiện đặc biệt rõ nét ở đoạn thơ sau: “chép đoạn thơ đề cho”
II. THÂN BÀI
1. Tổng (xuất xứ, chủ đề, nhân vật trữ tình,…)
Bài thơ “Tiếng Việt” được in trong tập thơ “Mây trắng của đời tôi” (1989). Tiếng Việt là một bài thơ hiếm hoi của Lưu Quang Vũ được đăng báo trong những năm người ta từ chối thơ ông. Chủ đề chính của bài thơ là tình cảm với tiếng Việt giàu đẹp, phong phú, đặc trưng của nền văn hiến ngàn năm. Cảm hứng chủ đạo là tình yêu mẹ đẻ, là niềm tự hào, ngợi ca ngôn ngữ dân tộc. Đoạn thơ được trích nằm ở phần giữa của bài thơ, khắc họa vẻ đẹp của tiếng Việt ở nhiều phương diện: văn hóa, ngữ âm, lịch sử.
2. Phân
Chủ đề chính được thể hiện sinh ở động qua từng khổ thơ. Ở khổ thơ thứ nhất, hình tượng tiếng Việt được khắc họa với vẻ đẹp đa dạng và giàu sắc thái, gắn với hình ảnh rất bình dị ở làng quê:
“Chưa chữ viết đã vẹn tròn tiếng nói
Vầng trăng cao đêm cá lặn sao mờ
Ôi tiếng Việt như bùn và như lụa
Óng tre ngà và mềm mại như tơ.”
Với những người con sinh ra trên đất Việt, từ thuở chưa đến trường học chữ thì ai cũng đã nói tròn được thứ tiếng của dân tộc. Tiếng Việt hiện hữu trong một đứa trẻ từ thuở còn tấm bé. Thứ tiếng ấy gắn với vạn vật của cuộc sống, dù là vật ấy vô hình hay hữu hình, bao trùm lấy đời sống của người Việt, từ những vật cao như vầng trăng xuống tận đáy sông có con cá đang lặn. Tác giả sử dụng phép so sánh làm nổi bật vẻ đẹp và cung bậc của tiếng Việt. Thứ tiếng ấy đa dạng sắc thái, gợi nên cả sự giản dị, trầm lặng hệt như “bùn”; lúc thì thanh ao, quý phái tựa như “lụa”. Tiếng Việt khi thốt ra có thể cứng rắn tựa như thân tre ngà, cũng có thể mềm mại tựa như sợi tơ. Khung cảnh làng quê Việt Nam yên bình như được gợi ra từ những đặc trưng của thứ tiếng mẹ đẻ, tiếng Việt hiện hữu trong mọi phương diện đời sống của người Việt.
Chủ đề bài thơ tiếp tục được khắc hoạt ở khổ thơ thứ hai và ba. Ở đó, hình tượng tiếng Việt được khắc họa với sự đa dạng của thanh điệu. Không chỉ gợi nên vẻ đẹp muôn màu của tiếng Việt, Lưu Quang Vũ còn cho người đọc thấy những cung âm trong tiếng Việt.
“Tiếng tha thiết, nói thường nghe như hát
Kể mọi điều bằng ríu rít âm thanh
Như gió nước không thể nào nắm bắt”
Lưu Quang Vũ gợi nên vẻ đẹp trong những dấu thanh của tiếng Việt. Mỗi miền đất nước ta có một giọng điệu đặc trưng với cách lên xuống giọng khác nhau và điều này khiến ta nghe những lời nói thường ngày cũng tựa như một bài hát. Thủ pháp so sánh, liệt kê lại một lần nhữa được tác giả sử dụng, góp phần tô đậm thêm vẻ đẹp của tiếng mẹ đẻ bằng cách ví tiếng Việt như mây, như nước; ta có thể nghe, có thể hiểu nhưng chẳng bao giờ nắm bắt được thứ âm thanh ấy. Thứ thanh âm ấy với đa dạng thanh điệu được là nhờ những dấu thanh và mỗi dấu thanh mang đến sắc thái trầm hay cao: “dấu huyền trầm, dấu ngã chênh vênh”, “dấu hỏi dựng suốt ngàn đời lửa cháy”. Thứ thanh âm ấy có thể xoa dịu tâm hồn của con người, như cách mà tác giả nói rằng:
“Một tiếng vườn rợp bóng lá cành vươn
Nghe mát lịm ở đầu môi tiếng suối
Tiếng heo may gợi nhớ những con đường.”
Lưu Quang Vũ đã ví sự xoa dịu của thứ âm thanh vô hình ấy bằng hình ảnh hết sức gợi hình, gợi cảm. Có thể tựa như mảnh vườn được rợp bóng lá, có thể tựa như sự tươi mát của dòng suối, có thể tựa như tiếng gió gợi nhớ cho con người ta những nẻo đường quê. Tác giả sử dụng nghệ thuật ẩn dụ chuyển đổi cảm giác “nghe mát lịm”, sử dụng cả các giác quan như thính giác, vị giác, xúc giác, thị giác để miêu tả sự bình yên mà tiếng Việt mang đến cho tâm hồn chúng ta. Lưu Quang Vũ đã hướng chúng ta về với tiếng của làng, tiếng của nước và để rồi người đọc thêm yêu mến tiếng mẹ đẻ giàu thanh điệu của mình.
Vẻ đẹp của tiếng Việt không chỉ đến từ những cuộc sống giản dị trong của người dân, mà còn đến từ nhưng trang sử dân tộc:
“Một đảo nhỏ xa xôi ngoài biển rộng
Vẫn tiếng làng tiếng nước của riêng ta
Tiếng chẳng mất khi Loa thành đã mất
Nàng Mỵ Châu quỳ xuống lạy cha già. […]”
Truyền thuyết An Dương Vương gợi nên một thời hùng mạnh của bộ tộc Bác Việt nhưng đó cũng là thời kì cuối trước khi dân tộc ta rơi vào kì bị phương Bắc xâm lược. Thế nhưng điều ấn tượng đây chính là dòng thơ: “tiếng chẳng mất khi Loa thành đã mất”. Câu thơ như khẳng định sự trường tồn của tiếng Việt dù có gặp bao nhiêu thách thức và quả thực là như vậy, trải qua hơn 4000 năm, trải qua biết bao thời kì bị xâm lược, thứ tiếng được xem là tài sản quý giá của một dân tộc mãi không bị đồng hóa, vẫn trường tồn đến tận ngày nay. Tiếng Việt ấy thiết tha trong những lời nói cuối cùng ở những nhân vật lịch sử như Mỵ Châu và cũng thổn thức biết bao trong lòng của tác giả. Đó là thứ tiếng tạo nên mối liên kết về mặt địa lý từ đảo đến đất liền, từ trong quá khứ đến hiện tại, từ tinh thần yêu nước và tự hào dân tộc chảy âm ỉ từ bao đời này.
3. Hợp
[nội dung] Như vậy có thể thấy, đoạn thơ đã khắc họa thành công chủ đề ca ngợi vẻ đẹp tiếng Việt, thể hiện cảm hứng trân trọng, tự hào của nhân vật trữ tình-tác giả. Có thể nói rằng thi nhân đã gợi nên được vẻ đẹp tiếng Việt từ những gì nhỏ nhất, bình dị nhất như tiếng nói thân thương của cha mẹ, tiếng mà những cây cỏ và từ đời sống sinh hoạt của làng quê,… đến tiếng vọng to lớn từ lịch sử ngàn năm văn hiến. Qua đó, người đọc cảm nhận sâu sắc về tình yêu và niềm tự hào của Lưu Quang Vũ khi khắc họa hình tượng tiếng Việt. Điều đó làm nên giá trị nhân văn mới mẻ cho bài thơ. [nghệ thuật] Bên cạnh đó, tác giả cũng vận dụng thành công các yếu nghệ thuật độc đáo. Kết cấu bài thơ được tổ chức chặt chẽ và sinh động, thể hiện rõ nét chủ đề tư tưởng của tác phẩm, khẳng định vẻ đẹp, sự phong phú của tiếng Việt. Giọng điệu chủ đạo trầm lắng, nhẹ nhàng kết hợp cùng lối gieo vần chân đã tạo ra mạch cảm xúc thống nhất, rõ nét cho bài thơ. Nhà thơ sử dụng nhiều những biện pháp so sánh với hình ảnh mộc mạc, bình dị, điều này tạo nên hệ thống hình ảnh giàu biểu cảm khiến người đọc cảm giác như mình đang thả hồn vào dòng chảy đầy biểu cảm của tiếng Việt. Bên cạnh đó, việc đề cập đến truyền thuyết dân gian cũng gợi nên tầm quan trọng của tiếng Việt theo dòng lịch sử đất nước. Tác giả cũng sử dụng đa dạng các giác quan để cảm nhận tiếng Việt, tiếng Việt như thấm vào từng nơi trên cơ thể của ông và khiến giọng thơ thêm dạt dào cảm xúc, góp phần làm cho ngôn ngữ thơ giàu hình ảnh, giàu tính biểu tượng, tác động mạnh mẽ đến người đọc. Những đặc sắc nghệ thuật ấy đã làm nên nét riêng cho phong cách thi nhân, vừa dạt dào cảm xúc, vừa suy tư sâu lắng.III. KẾT BÀI
Tóm lại, bằng tất cả sự trân quý tiếng mẹ đẻ, nhà thơ Lưu Quang Vũ đã thành công trong việc chuyển tải cảm xúc tha thiết ân tình khi nhắc về tiếng Việt. Có thể nói bài thơ Tiếng Việt Lưu Quang Vũ là một trong những áng thơ hay nhất về chủ đề tiếng nói dân tộc. Đọc bài thơ, ta có thể cảm nhận được một nét giản dị và hồn hậu như chính con người Việt Nam. Từ đó, mỗi người chúng ta thêm yêu mến, tự hào, trân trọng vẻ đẹp của tiếng nói cha ông mình.
