Tìm hiểu tác giả tác phẩm
Tác giả: Xuân Quỳnh (1942–1988)
- Tên khai sinh: Nguyễn Thị Xuân Quỳnh, quê ở Hà Tây (nay thuộc Hà Nội).
- Là nữ thi sĩ nổi bật của nền thơ Việt Nam hiện đại, đồng thời là cây bút giàu cảm xúc trong truyện ngắn viết cho thiếu nhi.
- Văn phong: dịu dàng, giàu cảm xúc, nhân văn, hướng tới những giá trị gia đình và tình yêu thương.
- Tác phẩm nổi tiếng: Sóng, Thuyền và biển, Nếu ngày mai em không làm thơ nữa, cùng nhiều truyện thiếu nhi giàu tính nhân ái.
Tác phẩm “Ông nội và ông ngoại”
- Thể loại: Truyện ngắn.
- Nội dung tập trung khắc họa sự thay đổi nhận thức và cảm xúc của Minh đối với ông ngoại – từ xa cách đến thấu hiểu, cảm thương.
- Giá trị nhân văn: đề cao tình cảm gia đình, sự hi sinh thầm lặng của những người cha, người ông; đồng thời giáo dục trẻ em biết trân trọng, thấu hiểu và đáp lại tình yêu thương của người thân.
Đọc hiểu bài Ông nội và ông ngoại
ÔNG NỘI VÀ ÔNG NGOẠI
(Lược một đoạn: Minh sống với bố mẹ và ông nội ở Hà Nội. Minh rất gần gũi và yêu ông nội, không hề biết gì về ông ngoại vì ông ngoại đi từ ngày mẹ Minh còn rất bé. Ông vào Nam làm ăn, rồi đất nước chia cắt, ông ngoại không về nữa. Bao nhiêu năm bặt tin, mãi tới khi Sài Gòn giải phóng, có người từ Nam ra, cầm thư của ông ngoại đến cho mẹ, mẹ mới biết là ông còn ở Sài Gòn. Hai mẹ con Minh sửa soạn lên đường vào Sài Gòn gặp ông ngoại. Vào đến nơi, Minh thấy ông ngoại đã già yếu và sống rất nghèo khổ. Ông rất yêu thương Minh nhưng Minh vẫn thấy xa cách với ông).
Lại nói đến cái món đồ chơi của ông ngoại cho nữa chứ! Đó là cái xe gíp bằng sắt, có hai súng máy lắp đá lửa ở trên xe, khi vặn khóa rồi thả cho xe chạy, thì hai khẩu súng bắn ra những tia lửa nhỏ xíu. Minh cũng thích chiếc xe này đấy, nhưng giả thử nó mới thì thích hơn nhiều. Đằng này xe lại cũ quá rồi, lắm chỗ đã bong lớp mạ trắng và bắt đầu gỉ.
– Sao ông bảo yêu con mà lại cho con một cái xe cũ như thế nhỉ? – Có lần Minh hỏi mẹ như vậy với một giọng trách móc ông ngoại.
– Này, con đừng có nói thế, ông không yêu con sao ông toàn nhường thịt, cá cho con ăn thôi.
– Ông chả bảo với mẹ là ông thích ăn cà. Với lại ông bảo ông thích ăn đầu cá vì bao nhiêu mắm muối nó ngấm cả vào đó là gì.
– Con chả hiểu gì về ông cả.
(Lược một đoạn: Thấy mẹ mắng và mắt mẹ đỏ hoe, Minh dần hiểu và không dám gây chuyện nữa)
Ban đêm ông bảo Minh nằm với ông cho vui. Giường ông rộng, nhưng miếng đệm mút lại hẹp và mỏng chỉ trải vừa một người nằm. Ông gối một bọc quần áo rách. Chăn màn ông vàng khè và hôi hám. Ông để Minh nằm lên miếng đệm, còn ông nằm ra ngoài chiếu, sát trong tường.
– Sao ông không nằm đệm? – Minh rụt rè hỏi.
– À, vì ông thích nằm chiếu cho mát. Khí hậu trong này nóng bức lắm. Cháu ngủ đi. Ông nói vậy rồi hai ông cháu im lặng. Hình như ông cũng không ngủ được…
Đã sắp hết một tháng kể từ ngày mẹ con Minh vào thăm ông ngoại. Mẹ bảo sắp hết phép, phải về, Minh cũng thấy nhơ nhớ ông ngoại.
Ông ngoại tiễn mẹ con Minh ra bến xe, trước khi mẹ con Minh lên xe, ông rút cái bút máy trong túi áo ra đưa cho Minh và nói:
– Ông chỉ còn cái bút này quý nhất ông cho cháu, cháu giữ lấy để viết thư cho ông. Ông già rồi, chả biết chết lúc nào, dùng cái bút này nó phí đi!
Đó là cái bút Pi-lôt nắp mạ vàng, bút đã cũ lắm rồi, màu nắp đã bạc và sây sát cả.
– Cái xe gíp ông cho cháu ấy, ông cũng đã để dành từ lâu rồi, từ khi nghe tin mẹ cháu đẻ con trai, ông đã mua cái xe ấy, nhưng chả biết nhờ ai gửi cho cháu được, ông vẫn để chờ cháu đấy.
Bây giờ Minh mới hiểu ra là tại sao cái xe gíp ấy nó lại cũ. Minh còn hiểu thêm là ông rất nghèo. Trước kia ông làm người giữ sách ở thư viện Sài Gòn, nhưng rồi sau ông bị ho lao, ba năm trời nằm trong bệnh viện làm phúc, chả có ai chăm sóc. Bây giờ ông già yếu quá rồi, chỉ quanh quẩn bán dần đồ đạc trong nhà để sống tạm. Ông sống có một mình, bà trẻ của ông đã bỏ khi ông ốm đau…
Khi xe sắp chạy, cả mẹ và ông đều rân rấn nước mắt. Mẹ bảo:
– Thôi ông về, trời sắp mưa rồi kìa. Sang năm con lại cho cháu vào thăm ông. Nhưng ông ngoại vẫn đứng đó. Xe bắt đầu chuyển bánh, trời đổ cơn mưa.
Minh thấy ông giương cái ô đen. Ông đứng lẫn giữa bao nhiêu người và xe cộ. Xe chạy xa dần, rồi quặt vào một góc phố. Minh chỉ còn thấy chiếc ô đen giơ lên cao rồi khuất hẳn. Minh quay sang nhìn mẹ. Mẹ im lặng, nước mắt giàn dụa. Minh cũng nghẹn ngào muốn khóc. Thương ông ngoại quá đi mất! Bây giờ ông lại về một mình với căn phòng hẹp, với chăn màn cũ, vá. Minh thấy thương cả cái ô đen vừa khuất sau góc phố.
– Mẹ ơi, thế bây giờ ai nuôi ông?
– Bác con, bác con sắp chuyển công tác vào trong này để nuôi ông ngoại.
– Bao giờ con lớn con cũng nuôi ông ngoại. – Minh nói đến đấy rồi rúc đầu vào lòng mẹ khóc thút thít.
(Những truyện hay viết cho thiếu nhi, Xuân Quỳnh, NXB Kim Đồng, 2023, tr.35-45)
Chú thích: Xuân Quỳnh (1942 – 1988), tên đầy đủ là Nguyễn Thị Xuân Quỳnh, không chỉ là một nhà thơ nữ trữ tình nổi tiếng của thơ ca Việt Nam hiện đại, Xuân Quỳnh còn là cây bút có duyên trong những truyện ngắn cho thiếu nhi. Truyện viết cho thiếu nhi của chị vừa giản dị, gần gũi với cuộc sống, vừa sâu sắc, chan chứa tình người, vô cùng trong trẻo, thuần khiết, giàu chất nhân văn.
Truyện ngắn “Ông nội và ông ngoại” là một trong những truyện ngắn đặc sắc của Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi.
Trả lời các câu hỏi sau:
Câu 1. Trong văn bản trên, nhân vật ông ngoại đã có những hành động nào thể hiện sự yêu thương, quý mến Minh?
Câu 2. Từ “nghẹn ngào” trong văn bản được hiểu với nghĩa là gì?
Câu 3. Trong văn bản trên, tại sao mẹ lại nói với Minh rằng: Con chả hiểu gì về ông cả?
Câu 4. Trong các câu văn sau câu nào là câu rút gọn? Nêu tác dụng của câu rút gọn đó?
“Minh quay sang nhìn mẹ. Mẹ im lặng, nước mắt giàn dụa. Minh cũng nghẹn ngào muốn khóc. Thương ông ngoại quá đi mất!”
Câu 5. Tác giả muốn gửi gắm tư tưởng, tình cảm gì qua đoạn trích?
Câu 6. Trong cuộc sống, có lúc em sẽ nhận được món quà từ người khác nhưng bản thân không thực sự thích thú giống như Minh nhận chiếc xe gíp, chiếc bút Pi-lôt nắp mạ vàng từ ông ngoại. Em sẽ ứng xử như thế nào trong những tình huống ấy? Vì sao?
Hướng dẫn giải chi tiết
Câu 1.
Hành động thể hiện tình yêu thương của ông với Minh:
+ Mua cho Minh một chiếc xe ngay từ khi biết Minh mới chào đời, vẫn giữ dù không gửi được cho Minh.
+ Nhường thịt, cá ngon cho Minh.
+ Nhường tấm nệm cho Minh.
+ Đưa cho Minh chiếc bút mà ông quý nhất.
Câu 2.
Từ “nghẹn ngào”: tâm trạng xúc động không nói nên lời của nhân vật Minh khi sắp phải xa ông ngoại.
Câu 3.
Học sinh có thể giải thích theo ý hiểu của mình, có lý giải hợp lý
Gợi ý:
– “Mẹ lại nói với Minh rằng: Con chả hiểu gì về ông cả?” vì Minh tin những lời ông nói là thật “ông không thích ăn cá, ăn thịt”, ông chỉ thích ăn cà, ăn đầu cá. Ông nói vậy không phải ông không thích ăn thịt mà ông yêu quý Minh nên muốn nhường hết đồ ăn ngon cho Minh. Nhưng Minh còn nhỏ, chưa tinh tế để nhận ra tình yêu thương ông dành cho mình.
Câu 4.
HS chỉ ra và nêu được tác dụng của một biện pháp tu từ:
– Câu rút gọn: Thương ông ngoại quá đi mất! => Rút gọn chủ ngữ.
– Tác dụng: nhằm cung cấp thông tin nhanh, tránh lặp lại từ ngữ.
Câu 5
Tác giả muốn gửi gắm tư tưởng, tình cảm gì qua đoạn trích:
– Biết trân trọng tình cảm gia đình, người thân
– Hãy sống biết yêu thương, chia sẻ, sống có ích.
Câu 6.
HS đưa ra ứng xử và có lí giải phù hợp.
Gợi ý:
– Mỗi món quà đều mang ý nghĩa riêng và gửi gắm tấm lòng của người tặng. Chính vì vậy, chúng ta cần có thái độ trân trọng, ứng xử hợp lí khi nhận được các món quà, dù có thích hay không.
– Dù trong trường hợp nhận được món quà không thực sự ưng ý, ứng xử cần thiết nhất là gửi lời cảm ơn chân thành đến người tặng và cho họ biết mình rất vui và cảm kích sự quan tâm của họ.
CÁC CÂU HỎI MỞ RỘNG
A. Câu hỏi nội dung – tư duy – cảm nhận (5 câu)
- Phân tích sự thay đổi trong thái độ của Minh đối với ông ngoại từ đầu đến cuối truyện.
- Hành động nhường miếng đệm và đồ ăn ngon cho Minh cho thấy phẩm chất gì của ông ngoại?
- Chi tiết chiếc ô đen trong cơn mưa có ý nghĩa biểu tượng như thế nào?
- Tìm một chi tiết thể hiện sự nghèo khó nhưng giàu tình thương của ông ngoại và phân tích tác dụng của chi tiết đó.
- Vì sao đến cuối cùng Minh lại nói: “Bao giờ con lớn con cũng nuôi ông ngoại”? Điều đó biểu hiện sự trưởng thành như thế nào?
B. Câu hỏi liên hệ – vận dụng (5 câu)
- Em có từng hiểu sai tấm lòng của người thân giống như Minh? Câu chuyện khiến em nhận ra điều gì?
- Trong xã hội hiện đại, nhiều trẻ em ít gần gũi với ông bà. Theo em, nguyên nhân và giải pháp là gì?
- Liên hệ truyện với một tác phẩm khác viết về tình cảm gia đình (ví dụ: “Chiếc lược ngà”, “Gió lạnh đầu mùa”, “Mẹ tôi”).
- Nếu là Minh, em sẽ làm gì khi trở về Hà Nội để giữ liên lạc với ông ngoại?
- Viết đoạn văn (5–7 câu) trình bày suy nghĩ về sự hi sinh thầm lặng của những người lớn trong gia đình.
C. Câu hỏi trắc nghiệm (5 câu)
- Món quà đầu tiên ông ngoại dành cho Minh là gì?
A. Một cái bút máy mới
B. Một chiếc xe gíp bằng sắt
C. Một con quay
D. Một chiếc áo mới
→ Đáp án: B - Tại sao chiếc xe gíp của ông ngoại lại cũ?
A. Ông mua từ lâu để dành cho Minh
B. Ông xin được từ người khác
C. Ông mua đồ cũ vì tiếc tiền
D. Ông chơi rồi mới cho lại Minh
→ Đáp án: A - Chi tiết nào cho thấy ông ngoại sống rất nghèo khó?
A. Ông hay đi bộ
B. Ông nằm chiếu cho mát
C. Ông bán dần đồ đạc trong nhà để sống
D. Ông không biết nấu ăn
→ Đáp án: C - Từ “nghẹn ngào” diễn tả chủ yếu cảm xúc nào của Minh?
A. Sợ hãi
B. Giận dỗi
C. Xúc động, muốn khóc
D. Ghen tị
→ Đáp án: C - Thông điệp quan trọng nhất của truyện là gì?
A. Trẻ em cần nhiều đồ chơi hơn
B. Người già sống cô đơn
C. Hãy biết thấu hiểu và yêu thương ông bà, cha mẹ
D. Đi xa sẽ trưởng thành
→ Đáp án: C