Thông tin tác giả – tác phẩm
Tác giả Thạch Lam (1910–1942)
- Tên thật: Nguyễn Tường Vinh, sau đổi thành Nguyễn Tường Lân.
- Là một trong những cây bút nổi bật của Tự lực văn đoàn, nhưng có phong cách riêng: nhẹ nhàng, tinh tế, giàu chất nhân đạo.
- Văn Thạch Lam thường khai thác đời sống nghèo khó, khổ cực của tầng lớp lao động, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em.
- Giọng văn trữ tình, sâu lắng, giàu cảm xúc; chú trọng diễn tả tâm trạng và đời sống nội tâm nhân vật.
Tác phẩm “Nhà mẹ Lê”
- Là một truyện ngắn tiêu biểu của Thạch Lam viết về số phận những người nghèo khổ trước Cách mạng tháng Tám.
- Nội dung khắc họa:
- Cuộc sống cơ cực, túng quẫn của mẹ Lê và 11 đứa con.
- Sự tàn nhẫn của giai cấp giàu có (ông Bá, cậu Phúc).
- Tình mẫu tử thiêng liêng và vẻ đẹp hy sinh của người mẹ nghèo.
- Giá trị tác phẩm:
- Giá trị hiện thực: Phản ánh xã hội cũ bất công, đẩy người lao động vào cảnh cùng cực.
- Giá trị nhân đạo: Thương cảm sâu sắc trước nỗi bất hạnh của người nghèo; trân trọng vẻ đẹp của tình mẫu tử.
Đọc hiểu bài Nhà mẹ Lê
Nhà mẹ Lê là một gia đình một người mẹ với mười một người con. Bác Lê là một người đàn bà quê chắc chắn và thấp bé, da mặt và chân tay nhăn nheo như một quả trám khô. Khi bác mới đến phố, ai ai cũng chú ý đến đám con của bác: mười một đứa, mà đứa lớn mới có mười bảy tuổi! Đứa bé nhất hãy còn bế trên tay.
Mẹ con bác ta ở một căn nhà lá. Chừng ấy người chen chúc trong một khoảng rộng độ bằng hai chiếc chiếu, có mỗi một chiếc giường nan gãy nát. Mùa rét thì trải ổ rơm đầy nhà, mẹ con cùng nằm ngủ trên đó, trông như một cái ổ chó, chó mẹ và chó con lúc nhúc. Đối với người nghèo như bác một chỗ ở như thế cũng tươm tất lắm rồi. Nhưng còn cách kiếm ăn? Bác Lê chật vật, khó khăn suốt ngày cũng không đủ nuôi từng ấy đứa con. Từ buổi sáng tinh sương, mùa nực cũng như mùa rét, bác ta đã phải trở dậy để đi làm mướn cho những người trong làng. Những ngày có người mướn ấy, tuy bác phải làm vất vả, nhưng chắc chắn buổi tối được mấy bát gạo và mấy đồng xu về nuôi lũ con đói đợi ở nhà.
[…] Mùa rét năm ấy đến, giá lạnh và mưa gió lầy lội. Đàn con bác Lê ôm chặt lấy nhau rét run trong căn nhà ẩm ướt và tối tăm vì đèn đuốc không có nữa. Mấy gia đình ở phố chợ đều đói rét và khổ sở. Nhưng mỗi nhà đều lặng lẽ, âm thầm và chịu khổ một mình, không than thở với láng giềng hàng xóm lời gì, ai nấy đều biết cũng nghèo khốn như nhau.Một buổi chiều, mà đàn con đã nhịn đói suốt buổi, bác Lê vá lại manh áo rét, gọi đứa cả đến rồi bảo:
– Ở nhà trông các em, tao vào ông Bá xem có xin được ít gạo nào không?
– Ban sáng u đã vào nhà người ta có cho đâu, cậu Phúc lại còn bảo hễ u vào nữa thì cậu ấy thả chó ra cắn.
Bác Lê đáp:
– Nhưng biết làm thế nào! Không có thì lấy gạo đâu ra mà ăn? Thôi tao cứ liều vào lần nữa xem sao.
Nói xong, bác Lê mở cửa liếp ra đi. Trong lòng bác vẫn có chút hy vọng trong buổi sáng lúc vào xin gạo. Ông Bá đã đuổi mắng không cho. Bác nhớ lại cải cảnh sang trọng, ấm cúng trong nhà ông Bá. Những chậu sứ, câu đối thếp vàng sáng chói. Không lẽ ông Bá giầu có thế mà không thí cho mẹ con bác được bát gạo hay sao?
Ở nhà, đàn con bác ngồi nhìn nhau đợi trong ổ rơm. Bác đi đâu không thấy về. Thằng Hy lắng tai nghe tiếng chó cắn trong làng rồi bảo chị nó:
– Hình như u về đấy chị ạ.
Thằng cả đi lại bên cửa bếp nhìn ra ngoài. Bỗng có tiếng chân người rầm rập, đến tiếng gọi, rồi lũ trẻ thấy bác Đối và một người nữa khiêng bác Lê vào trong nhà. Trên bắp chân người mẹ, máu đỏ chảy ròng ròng. Thằng cả hiểu ngay mẹ nó bị chó ông Bá cắn. […] Thằng Hy vừa mếu máo vừa hỏi:
– U làm sao thế, u?
Bác Lê nén cái đau, giảng cho con biết:
– Thật cậu Phúc ác quá! Đã không cho thì thôi lại còn thả chó ra đuổi, tao đã chạy mà không kịp, nên nó cắn phải. May gặp bác Đối, chứ không biết bao giờ mới lê được về đến nhà.
Bác ngừng lại nhìn đàn con ốm yếu, rồi thở dài:
– Thế là mẹ con lấy gì ăn cho đỡ đói bây giờ.
Thằng Hy òa lên khóc, con Tý cũng khóc theo. Bác Lê giơ tay ôm chúng nó vào lòng nghĩ thân phận mình, bác cũng ứa nước mắt.
(Trích Nhà mẹ Lê – Truyện ngắn Thạch Lam – NXB Hội Nhà văn 2008)
Câu 1(0,5 điểm) Xác định chủ đề của đoạn văn bản trên.
Câu 2. (0,5 điểm) Theo đoạn trích, nhà bác Lê có bao nhiêu người con?
Câu 3 (1,0 điểm) Chỉ ra và nêu tác dụng của biện pháp tu từ so sánh được sử dụng trong câu văn sau:
Bác Lê là một người đàn bà quê chắc chắn và thấp bé, da mặt và chân tay nhăn nheo như một quả trám khô.
Câu 4 (1,0 điểm) Qua hình ảnh bác Lê, em có cảm nhận như thế nào về cuộc sống và vẻ đẹp của những người nông dân Việt Nam trước cách mạng tháng Tám?
Câu 5 (1,0 điểm) Ngày nay, các bạn trẻ được sống trong thời bình, điều kiện sống tốt hơn rất nhiều, câu chuyện về gia đình bác Lê có ý nghĩa như thế nào đối với các bạn trẻ?
Hướng dẫn giải chi tiết
Câu 1.
Chủ đề của đoạn trích: Tình cảnh thê thảm của người lao động nghèo trước Cách mạng tháng Tám.
Câu 2.
Theo đoạn trích, nhà bác Lê có 11 người con
Câu 3.
+ Biện pháp tu từ so sánh: da mặt và chân tay nhăn nheo như một quả trám khô
+ Tác dụng
Góp phần làm cho lời văn thêm sinh động, hấp dẫn, tăng sức gợi hình, gợi cảm
Cho người đọc hình dung được hình anh già nua, khắc khổ của bác Lê, cho thấy cuộc sống của bác còn rất nhiều khó khăn vất vả.
Thể hiện sự đồng cảm, xót xa cho tình cảnh của nhân vật mẹ Lê
Câu 4.
Qua hình ảnh bác Lê trong đoạn văn, ta cảm nhận được cuộc sống khổ cực và vẻ đẹp của người nông dân Việt Nam trước cách mạng tháng Tám:
+ Họ có một cộc sống khó khăn và nghèo khổ: Bác Lê và gia đình sống trong căn nhà lá nhỏ, chật chội, chỉ có một chiếc giường nan gãy nát. Họ phải chịu đựng mùa rét và mưa gió lầy lội trong căn nhà ẩm ướt, thiếu ánh sáng vì không có đèn đuốc. Bữa ăn của họ thường không đủ và phải dựa vào việc làm mướn để kiếm sống, mỗi ngày đều đem về mấy bát gạo và vài đồng xu để nuôi đủ đống con cái đói khổ.
+ Họ vẫn hiện lên là những con người có tình yêu thương gia đình, sẵn sàng chịu khó, chịu khổ vì các con: Bác Lê là người mẹ đầy tình yêu thương và hy sinh. Cô đi xin gạo dù biết rằng có nguy cơ bị đuổi mắng và bị chó cắn. Nhưng để nuôi đứa con đói, bác vẫn quyết tâm vượt qua mọi khó khăn. Bức tranh gia đình bác Lê cùng nhau chịu đựng, chăm lo lẫn nhau trong cảnh cùng cực là điển hình cho tình cảm thân thiết của những người dân nông thôn Việt Nam trước cách mạng.
Câu 5.
Ngày nay, các bạn trẻ được sống trong thời bình, điều kiện sống tốt hơn rất nhiều, câu chuyện về gia đình bác Lê vẫn có ý nghĩa đối với các bạn trẻ:
– Câu chuyện nhắc nhở chúng ta phải biết trân trọng cuộc sống hiện tại, tạo động lực cho bản thân phấn đấu, cố gắng.
– Câu chuyện còn khuyên chúng ta phải biết yêu thương, chia sẻ giúp đỡ những người có hoàn cảnh khó khăn trong cuộc sống.
– Phải biết tiết kiệm, không nên tiêu xài hoang phí, có những thứ tuy không là gì với ta lại có ý nghĩa rất lớn lao với người khác trong hoàn cảnh khó khăn.
Hệ thống câu hỏi mở rộng
Câu hỏi mở rộng về nội dung – tư duy – cảm nhận (5 câu)
Câu 1. Phân tích chi tiết hình ảnh căn nhà của mẹ Lê trong đoạn trích và nêu ý nghĩa của chi tiết đó trong việc khắc họa thân phận người nghèo trước Cách mạng.
Câu 2. Theo em, Thạch Lam muốn tố cáo điều gì qua cảnh mẹ Lê bị thả chó cắn khi đi xin gạo?
Câu 3. Tình mẫu tử trong đoạn trích được thể hiện qua những chi tiết nào? Hãy phân tích để làm nổi bật vẻ đẹp người mẹ nghèo.
Câu 4. Nếu đặt mẹ Lê vào hoàn cảnh xã hội hiện nay, em nghĩ số phận của mẹ Lê và các con sẽ thay đổi ra sao? Giải thích.
Câu 5. Vì sao Thạch Lam thường viết về những con người bé nhỏ trong xã hội? Điều đó thể hiện quan niệm nghệ thuật gì của ông?
Câu hỏi liên hệ – vận dụng (5 câu)
Câu 1. Khi đọc cảnh mẹ Lê dầm mưa gió đi xin gạo, em liên hệ như thế nào với những người lao động nghèo hiện nay? Chúng ta nên làm gì để giúp họ?
Câu 2. Đoạn trích giúp em nhận ra điều gì về lòng nhân ái và sự sẻ chia trong cuộc sống ngày nay?
Câu 3. Hình ảnh mẹ Lê khiến em suy nghĩ gì về vai trò và sự hy sinh của người mẹ trong gia đình?
Câu 4. Từ câu chuyện của gia đình mẹ Lê, em rút ra bài học gì về thái độ sống đối với những điều kiện vật chất mà mình đang có?
Câu 5. Nếu được chọn một hoạt động thiện nguyện để giúp đỡ người nghèo, em sẽ chọn hoạt động nào và vì sao?
Câu hỏi trắc nghiệm (5 câu)
Câu 1. Tác phẩm “Nhà mẹ Lê” thuộc thể loại nào?
A. Truyện dài
B. Bút ký
C. Truyện ngắn
D. Tiểu luận
→ Đáp án: C
Câu 2. Hoàn cảnh sống của mẹ Lê được mô tả rõ nhất bằng chi tiết nào sau đây?
A. Ngôi nhà lá rộng rãi, khang trang
B. Mười một người chen chúc trong khoảng rộng bằng hai chiếc chiếu
C. Các con mẹ Lê được đi học đầy đủ
D. Lúc nào mẹ Lê cũng có việc làm ổn định
→ Đáp án: B
Câu 3. Nhân vật nào đã thả chó cắn mẹ Lê?
A. Bác Đối
B. Ông Bá
C. Cậu Phúc
D. Thằng Hy
→ Đáp án: C
Câu 4. Biện pháp tu từ trong câu “da mặt và chân tay nhăn nheo như một quả trám khô” là:
A. Ẩn dụ
B. Hoán dụ
C. Nhân hóa
D. So sánh
→ Đáp án: D
Câu 5. Giá trị nhân đạo nổi bật nhất của đoạn trích là:
A. Ca ngợi sự giàu có của địa chủ
B. Khẳng định sức mạnh của pháp luật
C. Thể hiện sự cảm thông với nỗi khổ của người nghèo
D. Tạo tiếng cười mua vui
→ Đáp án: C
