Tìm hiểu tác giả tác phẩm
1. Tác giả
- Trần Văn Lợi (sinh năm 1976), quê Nam Định.
- Là nhà giáo, nhà thơ, hội viên Hội Nhà văn Việt Nam.
- Thơ Trần Văn Lợi có giọng điệu trầm lắng, tha thiết, giàu cảm xúc; thường viết về làng quê, người mẹ, cánh đồng, lao động và những giá trị bền bỉ của đời sống nông thôn.
- Thơ ông thể hiện sự trân trọng con người lao động, đặc biệt là người mẹ – biểu tượng của hi sinh, nhẫn nại và yêu thương.
2. Tác phẩm
- Nhan đề: Mẹ và cánh đồng
- In trong tập: Miền gió cát (NXB Thanh Niên, 2000)
- Thể thơ: Thơ tám chữ
- Nội dung chính:
Đoạn thơ khắc họa hình ảnh người mẹ gắn bó trọn đời với cánh đồng, hiện lên trong những tháng ngày lao động vất vả, nhọc nhằn nhưng chan chứa yêu thương và hi vọng. Qua đó, tác giả bày tỏ niềm biết ơn sâu sắc đối với mẹ, đồng thời ngợi ca vẻ đẹp thầm lặng của người phụ nữ nông thôn Việt Nam.
Đọc hiểu bài Mẹ và cánh đồng
| Khi tôi vun trồng xanh những ước mơ Mẹ gánh mùa đông xuống đồng chiêm mặn Lội dòng sông tát ánh trăng chống hạn Cây lúa gầy nhễ nhại giọt phù sa Có một thời xuân sắc mẹ đi qua Gửi dấu tay khắp thửa ruộng xứ đồng |
Mẹ giữ dành hạt giống sau mùa gặt Cái chum sành truyền lại sự ấm no Cơn gió Lào cho mắt mẹ âu lo Và tôi như hát thóc vàng bé nhỏ Mẹ đã gieo hi vọng ở trên đồng Chợt lo sợ ngày cuối mùa, hết vụ Hạnh phúc mẹ chờ chẳng kịp trổ bông. |
(Trích “Mẹ và cánh đồng”, Trần Văn Lợi [2] , in trong tập Miền gió cát, NXB Thanh Niên, 2000)
[1] Giáp hạt: Thời kỳ lúa cũ ăn đã hết, lúa mới chưa chín.
[2]Nhà giáo, nhà thơ Trần Văn Lợi sinh năm 1976 tại tỉnh Nam Định. Anh là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, uỷ viên BCH Hội VHNT tỉnh Nam Định, biên tập viên Tạp chí Văn nhân. Thơ Trần Văn Lợi giản dị, trầm lắng mà đằm sâu, tha thiết. Những tác phẩm thơ của anh thiên về hoài cổ, nuối tiếc những vẻ đẹp đã qua; thể hiện một tâm hồn phong phú, luôn gắn bó sâu sắc với làng quê, với những con người thân thuộc trong cuộc sống. Những tập thơ của anh như “Miền gió cát” (2000), “Lật mùa” (2005), “Bàn tay châu thổ” (2010) “Đã như là hóa thạch những mồ hôi” (2019)…Câu 1 (0,75 điểm): Xác định thể thơ của đoạn trích? Dựa vào dấu hiệu nào em xác định thể thơ đó?
Câu 2 (0,75 điểm): Chỉ ra những hình ảnh, từ ngữ gợi lên sự vất vả, tảo tần của “mẹ” trong khổ thơ thứ nhất.
Câu 3 (1 điểm): Nêu tác dụng của biện pháp tu từ nhân hóa trong hai dòng thơ sau:
Đám lá lúa cứa nóng bừng da mặt
Ngọn cỏ gừng đâm nhói những bước chân
Câu 4 (1 điểm). Chỉ ra mối quan hệ giữa hình ảnh “cánh đồng” và hình ảnh “mẹ” trong đoạn trích.
Câu 5 (0,5 điểm): Từ đoạn thơ trên, em hãy nêu thông điệp mà tác giả muốn gửi tới chúng ta.
Hướng dẫn giải chi tiết
| 1 | Thể thơ: 8 chữ (bát ngôn).
Dấu hiệu nhận biết thể thơ tám chữ: mỗi dòng thơ có 8 tiếng, ngắt nhịp linh hoạt, gieo vần chân: “ gái- hái”; “giông- đồng”… |
| 2 | Những hình ảnh gợi lên sự vất vả, tảo tần của “mẹ” trong khổ thơ thứ nhất: ghánh mùa đông, lội dòng sông, tát ánh trăng chống hạn. |
| 3 | – Hai dòng thơ trên sử dụng biện pháp tu từ nhân hóa, khi lá lúa được gán hành động “cứa” và ngọn cỏ gừng “đâm” như những sinh thể có hành động, cảm giác.
– Tác dụng: + Biện pháp nhân hóa khắc họa sinh động sự khắc nghiệt của thiên nhiên và sự gian khổ, vất vả của mẹ. Hai động từ “cứa” và “đâm” đã biến lá lúa và ngọn cỏ gừng trở thành những “lưỡi dao” sắc nhọn của thiên nhiên. Hình ảnh ấy làm nổi bật sự khắc nghiệt của đồng ruộng trong mùa nắng hạn. Đồng thời, nó cũng khắc sâu vào tâm trí người đọc hình ảnh người mẹ tần tảo, chấp nhận mọi gian khổ để kiên cường bám trụ trên mảnh đất quê hương. – Tăng tính gợi hình, gợi cảm cho câu thơ, tạo nên hình ảnh vừa chân thực vừa giàu sức biểu cảm, giúp lời thơ trở nên sinh động và ám ảnh hơn trong lòng người đọc. |
| 4 | Trong đoạn trích, hình ảnh “cánh đồng” và hình ảnh “mẹ” có mối quan hệ gắn bó chặt chẽ, hòa quyện và bổ trợ cho nhau, tạo nên bức tranh chân thực và xúc động về cuộc đời lao động vất vả nhưng đầy ý nghĩa của người mẹ.
– Cánh đồng khơi nguồn cảm xúc về mẹ, là nơi ghi dấu những vất vả, nhọc nhằn của mẹ qua từng mùa vụ – Người mẹ hiện lên như một phần không thể tách rời của cánh đồng. |
| 5 | Thông điệp mà đoạn trích muốn gửi tới chúng ta là:
– Hãy luôn trân trọng, nâng niu những khoảng thời gian bên mẹ, hãy biết ơn và hiếu thảo với cha mẹ, thấu cảm được những gì họ đã hi sinh cho con cái. – Tình mẫu tử là tình cảm thiêng liêng và cao quý nhất trên thế gian này. – Hãy luôn trân trọng và biết ơn tình cảm của mẹ và trân quý tình cảm gia đình (Học sinh có thể diễn đạt khác nhưng đưa ra những thông điệp hợp lí, người chấm căn cứ bài làm để cho điểm phù hợp). |
Các câu hỏi mở rộng từ tác phẩm
A. Câu hỏi về nội dung – tư duy – cảm nhận (5 câu)
- Hình ảnh người mẹ trong đoạn trích hiện lên với những phẩm chất nào?
- Em cảm nhận gì về tình cảm của người con dành cho mẹ được thể hiện trong bài thơ?
- Những hình ảnh lao động nông nghiệp trong đoạn trích gợi cho em suy nghĩ gì về cuộc sống làng quê?
- Theo em, vì sao tác giả đặt hình ảnh “mẹ” song hành với hình ảnh “cánh đồng”?
- Đoạn thơ gợi cho em cảm xúc gì khi nghĩ về mẹ và gia đình?
B. Câu hỏi liên hệ – vận dụng (5 câu)
- Trong cuộc sống hằng ngày, em đã làm gì để thể hiện sự biết ơn đối với mẹ?
- Em hãy kể một kỉ niệm khiến em nhớ nhất về sự hi sinh của mẹ dành cho mình.
- Theo em, người trẻ hôm nay cần làm gì để không phụ công lao dưỡng dục của cha mẹ?
- Từ hình ảnh người mẹ trong bài thơ, em rút ra bài học gì cho cách sống của bản thân?
- Em có suy nghĩ gì về vai trò của người phụ nữ nông thôn trong xã hội hiện đại?
C. Câu hỏi trắc nghiệm mở rộng (5 câu)
Câu 1. Đoạn trích Mẹ và cánh đồng được viết theo thể thơ nào?
A. Lục bát
B. Năm chữ
C. Tám chữ
D. Tự do
→ Đáp án: C
Câu 2. Hình ảnh trung tâm xuyên suốt đoạn trích là:
A. Dòng sông
B. Cánh đồng
C. Người mẹ gắn với cánh đồng
D. Mùa gặt
→ Đáp án: C
Câu 3. Biện pháp tu từ nổi bật trong đoạn thơ là:
A. So sánh
B. Nhân hóa
C. Hoán dụ
D. Điệp ngữ
→ Đáp án: B
Câu 4. Qua đoạn trích, người mẹ hiện lên chủ yếu là người:
A. Cam chịu, buồn bã
B. Mạnh mẽ, hi sinh, tần tảo
C. Khắc khổ, bi quan
D. Lặng lẽ, cô đơn
→ Đáp án: B
Câu 5. Thông điệp quan trọng nhất của đoạn thơ là:
A. Cuộc sống nông thôn rất vất vả
B. Cánh đồng là nơi nuôi sống con người
C. Hãy trân trọng, biết ơn sự hi sinh thầm lặng của mẹ
D. Lao động luôn gắn liền với khó khăn
→ Đáp án: C
