Tìm hiểu tác giả tác phẩm
Tác giả Nguyễn Đức Mậu
- Nguyễn Đức Mậu (sinh năm 1948), quê ở Hải Hậu – Nam Định.
- Là một trong những gương mặt thơ nổi bật của thế hệ cầm bút trưởng thành trong kháng chiến chống Mỹ.
- Thơ ông giàu chất suy tư, thường viết về chiến tranh, người lính và những ký ức quê hương.
- Các tác phẩm tiêu biểu: Cây gạo, Đường chiến dịch, Gửi bạn đọc, Chiều biên giới, Trường ca Mở đất…
Tác phẩm “Hoa dong riềng”
- Là bài thơ trữ tình được viết sau chiến tranh, khi tác giả có dịp trở về thăm quê.
- Thể thơ: Tự do.
- Nội dung chính:
- Hồi tưởng về tuổi thơ nghèo khó qua hình ảnh hoa dong riềng – loài hoa dân dã của miền quê.
- Gợi lại chặng đường trưởng thành, những thử thách, hiểm nguy mà nhà thơ đã trải qua trong chiến tranh.
- Khẳng định sức lay động mãnh liệt của ký ức quê hương – điều giúp nâng đỡ, nuôi dưỡng tâm hồn con người.
- Nghệ thuật:
- Sử dụng hình ảnh biểu tượng (hoa dong riềng).
- Nhịp thơ linh hoạt, nhiều câu thơ mang tính hồi tưởng.
- Điệp, so sánh, đối lập tạo dư âm cảm xúc sâu lắng.
Đọc hiểu bài Hoa dong riềng
Hoa dong riềng
Nguyễn Đức Mậu
Hoa dong riềng chợt bừng lên sắc đỏ
khi tôi về thăm lại mảnh vườn xưa
Hoa như thầm nhắc cho tôi nhớ
ngày xưa lùi xa như vệt khói xa mờ
củ dong riềng mẹ luộc
cơn đói xót lòng trũng mắt vàng da
từ tôi về tuổi thơ
gần hết một đời người
mà chớp mắt đã thành dĩ vãng
từ tôi về tuổi thơ
dài hơn hai cuộc chiến
tôi đã đi qua những dòng sông đỉnh núi cánh rừng
bàn chân đạp đá tai mèo và sắc nhọn mảnh bom
bàn chân lội qua đầm lầy, cái chết
thi thoảng tôi vẫn gặp
dong riềng đỏ hoa trong giấc tôi mơ, trên những triền đồi
màu hoa tựa cánh chuồn ớt đỏ
dọc đường tôi đi từng chấm nhỏ xa vời
Hoa dong riềng sót lại chờ tôi
ơi màu hoa thuở đói nghèo kham khổ
mình thoáng chốc đã thành xưa cũ
màu hoa tuổi thơ đỏ đến bây giờ.
(http://vannghequandoi.com.vn/tho/chum-tho-cua-tac-gia-nguyen-duc-mau_12161.html)
Câu 1 (0.5 điểm): Xác định thể thơ của văn bản trên.
Câu 2 (2.0 điểm): Ghi lại những câu thơ miêu tả hình ảnh hoa dong riềng. Theo em, hình ảnh hoa dong riềng trong bài thơ mang ý nghĩa gì?
Câu 3 (0.5 điểm): Hình ảnh “bàn chân” được lặp đi lặp lại trong hai dòng thơ sau tạo nên hiệu quả diễn đạt như thế nào?
“bàn chân đạp đá tai mèo và sắc nhọn mảnh bom
bàn chân lội qua đầm lầy, cái chết”
Câu 4 (1.0 điểm): Hoa dong riềng trong bài thơ là loài hoa giản dị của làng quê Việt Nam, nhưng với nhà thơ Nguyễn Đức Mậu nó vẫn có sức vẫy gọi và lay động tâm hồn mãnh liệt. Em hãy viết khoảng 6 dòng về một điều giản dị nhưng có sức lay động mãnh liệt đối với tâm hồn em và lí giải vì sao.
Hướng dẫn giải chi tiết
Câu 1.
Thể thơ của văn bản trên là tự do.
Câu 2.
– Những câu thơ miêu tả hoa dong riềng:
Hoa dong riềng chợt bừng lên sắc đỏ
Dong riềng đỏ hoa
dong riềng đỏ hoa trong giấc tôi mơ, trên những triền đồi
màu hoa tựa cánh chuồn ớt đỏ
– Hình ảnh hoa dong riềng trong bài thơ có ý nghĩa:
+ Loài hoa mang sắc đỏ tươi tắn, giản dị, mộc mạc của làng quê
+ Loài hoa như chứng nhân của cuộc đời nhà thơ (thuở đói nghèo, lúc trưởng thành đi qua hai cuộc kháng chiến, khi trở về quê hương)
+ Loài hoa biểu tượng cho quá khứ gian lao, cho sức sống, vẻ đẹp của quê hương; cho điểm tựa của gia đình, quê hương yêu dấu…
+ Loài hoa gợi nhớ, gợi thương…
Câu 3.
Hình ảnh “bàn chân” được lặp đi lặp lại 2 lần trong hai dòng thơ trên có tác dụng:
– Tạo nên nhịp điệu thơ mạnh mẽ.
– Nhấn mạn những bước chân khỏe khoắn, can trường cũng như sự từng trải, vất vả, gian nan của nhà thơ trong hai cuộc kháng chiến.
Câu 4.
Bài làm cần đảm bảo yêu cầu sau:
– Hình thức: khoảng 6 dòng.
– Nội dung: Viết về điều giản dị nhưng có sức lay động mãnh liệt với tâm hồn của em và lí giải vì sao.
Hệ thống câu hỏi mở rộng từ tác phẩm
A. CÂU HỎI NỘI DUNG – TƯ DUY – CẢM NHẬN
Câu 1.
Phân tích ý nghĩa của màu đỏ trong hình ảnh “Hoa dong riềng chợt bừng lên sắc đỏ”. Sắc đỏ ấy gợi cho người đọc cảm xúc gì về quá khứ và tuổi thơ của nhân vật trữ tình?
Câu 2.
Tại sao tác giả lại nói:
“từ tôi về tuổi thơ
dài hơn hai cuộc chiến”?
Cảm nhận của em về thời gian tâm lý được thể hiện trong câu thơ.
Câu 3.
Hình ảnh “dong riềng đỏ hoa trong giấc tôi mơ” có ý nghĩa như thế nào trong việc thể hiện sức sống dai dẳng của ký ức quê hương?
Câu 4.
Phân tích sự đối lập giữa:
- Hoa dong riềng giản dị, mộc mạc
- Những bước chân đi qua “đá tai mèo”, “mảnh bom”, “đầm lầy, cái chết”.
Sự đối lập này góp phần khắc họa điều gì?
Câu 5.
Em hãy làm rõ ý nghĩa của câu thơ:
“màu hoa tuổi thơ đỏ đến bây giờ.”
Tại sao màu hoa ấy “đỏ đến bây giờ”?
B. CÂU HỎI LIÊN HỆ – VẬN DỤNG
Câu 1.
Liên hệ hình ảnh “hoa dong riềng” với một hình ảnh tuổi thơ khác (một loài hoa, món ăn, vật dụng…) luôn sống mãi trong ký ức em.
Câu 2.
Viết đoạn văn 5–7 câu làm rõ vai trò của ký ức tuổi thơ trong hành trình trưởng thành của mỗi người.
Câu 3.
Từ bài thơ, em rút ra bài học gì về lòng biết ơn đối với mẹ và gia đình?
Câu 4.
Trong cuộc sống hôm nay, điều gì đang khiến nhiều người dần quên đi quá khứ và nguồn cội? Em nghĩ mình cần làm gì để giữ gìn những giá trị đó?
Câu 5.
Hãy liên hệ bài thơ Hoa dong riềng với một tác phẩm văn học khác cũng viết về ký ức quê hương (như Tiếng gà trưa, Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ, Bếp lửa) để rút ra thông điệp chung.
C. CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM
Câu 1. Bài thơ “Hoa dong riềng” thuộc thể thơ:
A. Lục bát
B. Tự do
C. 5 chữ
D. Song thất lục bát
➡ Đáp án: B
Câu 2. Hình ảnh hoa dong riềng KHÔNG tượng trưng cho điều nào dưới đây?
A. Ký ức nghèo khó
B. Vẻ đẹp quê hương
C. Sự xa hoa hiện đại
D. Sức sống và niềm tin
➡ Đáp án: C
Câu 3. Điệp ngữ “từ tôi về tuổi thơ” nhấn mạnh điều gì?
A. Con đường làng quanh co
B. Khoảng cách địa lí xa xôi
C. Nỗi nhớ da diết tuổi thơ
D. Tình yêu với loài hoa
➡ Đáp án: C
Câu 4. Hai dòng thơ có phép điệp nào?
“bàn chân đạp đá tai mèo…
bàn chân lội qua đầm lầy…”
A. Điệp vòng
B. Điệp cú pháp
C. Điệp từ
D. Điệp âm
➡ Đáp án: C
Câu 5. Nội dung chính của bài thơ là:
A. Ca ngợi vẻ đẹp loài hoa dong riềng
B. Kể lại cuộc sống chiến đấu của người lính
C. Hồi tưởng tuổi thơ nghèo khó và những chặng đường đời
D. Miêu tả thiên nhiên vùng núi
➡ Đáp án: C