Tìm hiểu tác giả tác phẩm
Tác giả: Nguyễn Đình Thi (1924 – 2003)
- Là nhà thơ, nhà văn, nhạc sĩ, nhà viết kịch và là một trí thức lớn của nền văn học cách mạng Việt Nam.
- Giữ nhiều trọng trách trong Hội Nhà văn Việt Nam.
- Thơ ông giàu cảm xúc, suy tư triết lí, đồng thời mang vẻ đẹp hào sảng, tự hào dân tộc.
- Các tác phẩm tiêu biểu: Đất nước, Người chiến sĩ, Bên sông Lô, kịch Rừng trúc, Nguyễn Trãi ở Đông Quan.
Tác phẩm: “Đất nước”
- Viết từ 1948–1955 trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp.
- Văn bản thể hiện:
- Niềm tự hào sâu sắc về vẻ đẹp thiên nhiên và truyền thống lịch sử dân tộc.
- Tình yêu nước thiết tha, mãnh liệt và niềm tin vào sức sống bất diệt của nhân dân.
- Đoạn trích trong đề nằm ở phần đầu bài thơ, sau nỗi nhớ mùa thu Hà Nội cũ và thể hiện khí thế phơi phới của mùa thu cách mạng, của đất nước đang chuyển mình.
Đọc hiểu bài Đất nước
ĐẤT NƯỚC1
(Trích2)
Mùa thu nay khác rồi
Tôi đứng vui nghe giữa núi đồi
Gió thổi rừng tre phấp phới
Trời thu thay áo mới
Trong biếc nói cười thiết tha!
Trời xanh đây là của chúng ta
Núi rừng đây là của chúng ta
Những cánh đồng thơm ngát
Những ngả đường bát ngát
Những dòng sông đỏ nặng phù sa
Nước chúng ta
Nước những người chưa bao giờ khuất
Đêm đêm rì rầm trong tiếng đất
Những buổi ngày xưa vọng nói về!
(Trích “Đất nước” – Nguyễn Đình Thi, Thơ Việt Nam 1945-1960 – NXB Văn học, 1960)
Chú thích:
(1)- Bài thơ “Đất nước” được sáng tác trong khoảng thời gian từ 1948 đến 1955, giai đoạn đỉnh cao của cuộc kháng chiến chống Pháp. Đây là thời kỳ đất nước ta trải qua những khó khăn, gian khổ nhưng cũng đầy hào hùng.
(2)- Đoạn thơ này nằm ở phần đầu của bài thơ “Đất nước”, sau đoạn hồi tưởng về mùa thu Hà Nội. Nó đánh dấu bước chuyển từ cảm xúc hoài niệm sang cảm xúc tự hào về mùa thu mới của dân tộc.
Câu 1 (0.5 điểm). Xác định thể thơ của văn bản trên.
Câu 2 (1.0 điểm). Trong niềm vui chứng kiến sự đổi thay lịch sử của đất nước, nhà thơ đã gợi ra những hình ảnh nào về đất nước của mình? Những hình ảnh đó có ý nghĩa gì trong việc thể hiện nội dung chủ đề của văn bản?
Câu 3 (0.5 điểm). Trong đoạn trích, nhân vật trữ tình xưng “tôi”, sau đó lại chuyển sang “chúng ta”. Theo em, việc thay đổi hai đại từ này có ý nghĩa gì?
Câu 4 (1.0 điểm). Phân tích tác dụng của biện pháp tu từ điệp ngữ trong những dòng thơ sau:
Trời xanh đây là của chúng ta
Núi rừng đây là của chúng ta
Câu 5 (1.0 điểm). Đoạn trích khép lại bằng những cảm xúc của tác giả về quá khứ, về những người đã hy sinh để bảo vệ đất nước: “Những buổi ngày xưa vọng nói về!”. Điều đó gợi cho em có những suy nghĩ gì về trách nhiệm của thế hệ trẻ trong việc viết tiếp những trang sử hào hùng của dân tộc?
Hướng dẫn giải chi tiết
Câu 1.
HS xác định đúng thể thơ: Tự do
Câu 2.
HS có thể diễn đạt theo nhiều cách khác nhau, nhưng cần đảm bảo ý sau:
Hình ảnh về đất nước:
– HS ghi đúng và đủ các từ ngữ gợi hình ảnh của đất nước: Rừng tre phấp phới, trời thu thay áo mới, trời xanh, núi rừng cánh đồng thơm ngát, ngả đường bát ngát, dòng sông đỏ nặng phù sa…
(HS Ghi được 3-4 hình ảnh: cho 0,25 điểm, ghi được 5 hình ảnh trở lên: cho điểm tối đa: 0,5 điểm)
Ý nghĩa:
– Những hình ảnh này gợi lên một bức tranh thiên nhiên tươi đẹp, tràn đầy sức sống của đất nước. (0,25 điểm)
– Thể hiện niềm vui sướng, tự hào của tác giả trước sự đổi mới, phát triển của đất nước sau những năm tháng chiến tranh gian khổ. (0,25 điểm)
Câu 3.
Ý nghĩa: Nó thể hiện sự chuyển đổi từ cái tôi cá nhân đến cái chung (ý thức cộng đồng), từ tình cảm riêng của nhà thơ đến tình yêu đất nước rộng lớn của nhân dân.
– Đại từ “tôi” để thể hiện cảm xúc, suy nghĩ của nhà thơ trước vẻ đẹp của mùa thu quê hương.
– Đại từ “chúng ta” cho thấy nhà thơ đã hòa mình vào cộng đồng, thể hiện ý thức về trách nhiệm và tình yêu đối với đất nước…
Câu 4.
Điệp ngữ: “của chúng ta” (hoặc “là của chúng ta”/ “đây là của chúng ta”)
Tác dụng:
– Tạo nhịp điệu cho thơ
– Nhấn mạnh sự khẳng định ý thức về chủ quyền, đất nước là của nhân dân.
– Gợi sự gắn bó, thân thuộc giữa con người và đất nước; khơi dậy lòng tự hào dân tộc…
Câu 5.
HS nêu được trách nhiệm của thế hệ trẻ trong việc viết tiếp những trang sử hào hùng của dân tộc như:
– Kế thừa và phát huy truyền thống (tinh thần yêu nước, ý chí tự cường, tinh thần đoàn kết…), giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc.
– Có ý thức bảo vệ chủ quyền của đất nước.
– Không ngừng học hỏi và rèn luyện bản thân để xây dựng tương lai và cống hiến cho đất nước.
– Tham gia các hoạt động xã hội: Tình nguyện, giúp đỡ những người khó khăn, bảo vệ môi trường…
Câu hỏi mở rộng từ văn bản
A. Câu hỏi nội dung – tư duy – cảm nhận (5 câu)
- Phân tích sự thay đổi cảm xúc của nhà thơ khi mùa thu “nay khác rồi”. Sự thay đổi này phản ánh điều gì của đất nước thời kháng chiến?
- Những hình ảnh “rừng tre phấp phới”, “trời thu thay áo mới” mang ý nghĩa gì trong việc thể hiện sức sống của dân tộc?
- Cảm nhận vẻ đẹp của đất nước qua hình ảnh: “Những dòng sông đỏ nặng phù sa”. Tại sao tác giả lại chọn gam màu đỏ để miêu tả?
- Từ cụm từ “Nước những người chưa bao giờ khuất”, em hãy phân tích quan điểm của nhà thơ về truyền thống bất khuất của dân tộc Việt Nam.
- Đánh giá giọng điệu đoạn thơ: hùng tráng, phấn khởi, tự hào. Những yếu tố nghệ thuật nào góp phần tạo nên giọng điệu ấy?
B. Câu hỏi liên hệ – vận dụng (5 câu)
- Liên hệ vẻ đẹp thiên nhiên trong đoạn trích với vẻ đẹp thiên nhiên trong một tác phẩm khác đã học (ví dụ: “Việt Bắc”, “Sang thu”, “Quê hương”). Hãy nêu điểm giống và khác nhau.
- Từ lời khẳng định “Nước những người chưa bao giờ khuất”, em rút ra bài học gì về nghị lực và ý chí vượt khó trong cuộc sống hiện nay của học sinh?
- Hãy liên hệ đoạn thơ với một hình ảnh hoặc sự kiện lịch sử tiêu biểu giúp em cảm nhận sâu sắc hơn truyền thống kiên cường của dân tộc Việt Nam.
- Nếu được chọn một câu thơ trong đoạn trích để gửi gắm vào thông điệp tuyên truyền lòng yêu nước cho thanh niên, em sẽ chọn câu nào? Vì sao?
- Theo em, thế hệ trẻ cần làm gì để xứng đáng với truyền thống “chưa bao giờ khuất” mà tác giả nhắc đến? Hãy nêu 3 hành động cụ thể.
C. Câu hỏi trắc nghiệm (5 câu)
Câu 1. Tâm trạng chủ đạo của nhân vật trữ tình trong đoạn thơ là:
A. Buồn bã, nuối tiếc
B. Phấn khởi, tự hào
C. Lo lắng, băn khoăn
D. Bồi hồi, lãng mạn
→ Đáp án: B
Câu 2. Hình ảnh “Những dòng sông đỏ nặng phù sa” gợi liên tưởng đến:
A. Màu xanh yên bình
B. Sự cằn cỗi của thiên nhiên
C. Vẻ đẹp giàu có, trù phú của đất đai
D. Sự tĩnh lặng của sông nước
→ Đáp án: C
Câu 3. Từ “phấp phới” trong câu thơ “Gió thổi rừng tre phấp phới” có tác dụng:
A. Nhấn mạnh sự hùng vĩ của núi rừng
B. Gợi cảm giác chuyển động nhẹ nhàng, tràn đầy sức sống
C. Thể hiện nỗi buồn man mác
D. Miêu tả không gian tĩnh lặng
→ Đáp án: B
Câu 4. Điệp ngữ “của chúng ta” chủ yếu nhằm:
A. Miêu tả vẻ đẹp thiên nhiên
B. Khẳng định quyền sở hữu và niềm tự hào dân tộc
C. Diễn tả thời gian thay đổi
D. Tạo cảm giác buồn thương
→ Đáp án: B
Câu 5. Câu thơ “Nước những người chưa bao giờ khuất” nói về:
A. Sự hiền hòa của con người Việt Nam
B. Ý chí chiến đấu bất khuất của dân tộc
C. Niềm vui trong lao động
D. Sự thay đổi của mùa thu
→ Đáp án: B
