Tìm hiểu tác giả tác phẩm
Tác giả: Hoàng Phương Lan
- Là cây bút viết báo, viết tản văn quen thuộc trên nhiều tạp chí và trang báo điện tử.
- Bài viết của bà thường đề cập đến bài học sống, đạo đức, kỹ năng ứng xử, mang giọng văn sâu sắc, gần gũi.
- Bài tản văn “Cúi đầu là bông lúa, ngẩng đầu là cỏ dại” là một trong những bài nổi tiếng, được chia sẻ rộng rãi vì thông điệp nhân văn: khiêm tốn là sức mạnh, chứ không phải yếu đuối.
Tác phẩm / đoạn trích
- Thể loại: Nghị luận – tản văn mang tính giáo dục.
- Xuất xứ: Tạp chí Đời sống & Phát triển, ngày 27/5/2020.
- Nội dung chính:
- Phân tích ý nghĩa của việc “cúi đầu” – tượng trưng cho sự khiêm tốn, dũng cảm, dám nhận lỗi.
- Phê phán thái độ tự phụ, hiếu thắng, thiếu kiềm chế ở nhiều người trẻ.
- Khẳng định rằng khiêm tốn là một dạng năng lực, là điều kiện để trưởng thành.
- Giá trị nghệ thuật:
- Sử dụng phép đối, so sánh, liệt kê, ẩn dụ.
- Ngôn ngữ giản dị nhưng sâu sắc, giàu sức thuyết phục.
- Ý nghĩa:
- Khuyến khích con người sống khiêm nhường, biết sửa sai, biết nhìn nhận đúng bản thân.
- Gửi gắm rằng nhân cách lớn luôn gắn liền với sự khiêm tốn.
Đọc hiểu bài Cúi đầu là bông lúa, ngẩng đầu là cỏ dại
Con người, ai mà không từng phạm sai lầm? Khi đã sai lầm thì phải sửa chữa. Nhưng trước khi sửa sai, cần phải biết can đảm “cúi đầu” thừa nhận lỗi lầm của bản thân.
Tuy nhiên, có nhiều người lại không đủ can đảm để làm điều đó, và họ cứ mãi bị rớt lại ở những nơi họ bị ngã xuống, chẳng thể nào vực dậy để đi tiếp. “Cúi đầu” không phải là khuất nhục, “cúi đầu” càng không phải là thấp hèn, mà chính là một sự dũng cảm, là thể hiện rằng bản thân đã biết sai và sẽ sửa.
… Người xưa có câu: “Biết cúi đầu mới là trưởng thành, biết hạ mình mới là cao thủ.”
Khiêm tốn, cúi đầu không phải là chỉ biết cúi xuống cam chịu mà là biết cách ứng xử. Khi trẻ, ta luôn có ý thức khẳng định mình, tràn đầy ý chí và khát khao. Đó là điều rất đáng quý, nhưng mà cũng dễ có những nhược điểm: tự phụ, tự mãn, hiếu thắng, thiếu nhường nhịn, không khiêm tốn… Vì quá tự tôn nên ta không chấp nhận học tập thành công của người khác.
Học cách cúi đầu vượt qua những “cánh cửa” thấp bé trên con đường nhân sinh. Biết “cúi đầu” cũng là một loại năng lực. Đó không phải là tự ti, không phải là nhu nhược, mà là khi năng lực của ta tích lũy đã đủ thâm sâu và sắc sảo.
Các vĩ nhân đều là những người khiêm tốn. Isaac Newton coi mình chỉ như một đứa trẻ dạo chơi trên bãi biển may mắn nhặt được hòn sỏi đẹp và trước mắt là bể chân lý bao la. Chân lý của ông chính là: “Sở dĩ tôi nhìn xa là vì tôi ngồi trên vai người khổng lồ”. Ông chưa bao giờ dám nhận mình là một người khổng lồ!
(Trích Cúi đầu là bông lúa, ngẩng đầu là cỏ dại, Hoàng Phương Lan, Tạp chí Đời sống & Phát triển, ngày 27/5/2020)
Câu 1 (0,5 điểm). Nêu thể loại của đoạn văn ?
Câu 2 (0,5 điểm). Câu: “ Các vĩ nhân là người khiêm tốn là kiểu câu gì?
Câu 3 (1,0 điểm). Em hãy nêu đề tài của đoạn văn ?
Câu 4 (1,0 điểm). Xác định và nêu hiệu quả nghệ thuật của biện pháp tu từ liệt kê trong câu văn sau: “Cúi đầu” không phải là khuất nhục, “cúi đầu” càng không phải là thấp hèn, mà chính là một sự dũng cảm, là thể hiện rằng bản thân đã biết sai và sẽ sửa.
Câu 5 (1,0 điểm). Nêu nghĩa tường minh và hàm ý của câu: “Biết cúi đầu mới là trưởng thành, biết hạ mình mới là cao thủ.”
Câu 6(1,0 điểm). Những bài học cuộc sống sâu sắc em đón nhận qua đoạn trích đã cho.
Hướng dẫn giải chi tiết
Câu 1.
Phương thức biểu đạt chính: Nghị luận
Câu 2.
Câu: “ Các vĩ nhân là người khiêm tốn là kiểu câu đơn?
Câu 3.
Đề tài: Tác giả nêu biểu hiện, ý nghĩa của đức tính khiêm tốn trong đời sống con người.
Câu 4.
* Biện pháp tu từ liệt kê: không phải là khuất nhục, “cúi đầu” càng không phải là thấp hèn,… là một sự dũng cảm, là thể hiện rằng bản thân đã biết sai và sẽ sửa.
* Hiệu quả:
– Làm cho lời văn sinh động, gợi hình gợi cảm, tăng sức thuyết phục, gây ấn tượng với người đọc, người nghe.
– Diễn đạt đầy đủ, cụ thể và nhấn mạnh ý nghĩa của khiêm tốn/ khiếm tốn nhận lỗi là thể hiện sự dũng cảm, ý thức sửa sai để hoàn thiện mình.
– Thể hiện thái độ đề cao, trân trọng đức tính khiêm tốn, nhắc nhở mỗi chúng ta luôn khiêm tốn trong đời sống.
Câu 5.
Nghĩa tường minh và hàm ý của câu: “Biết cúi đầu mới là trưởng thành, biết hạ mình mới là cao thủ.”
– Nghĩa tường minh: + Cúi đầu: Tinh thần học hỏi, cầu tiến
+ Hạ mình: Khiêm tốn, khiêm nhường
– Nghĩa hàm ẩn: Phải có tinh thần học hỏi, khiêm tốn, khiêm nhường để trở thành người có văn hóa, có đạo đức.
Câu 6.
HS trình bày những bài học cuộc sống rút ra qua đoạn trích, có thể theo một số gợi ý như sau:
– Hiểu được ý nghĩa quan trọng, sự cần thiết của đức tính khiêm tốn trong đời sống mỗi người.
– Luôn khiêm tốn để học hỏi, mở rộng kiến thức, hoàn thiện bản thân.
– Khi mắc lỗi hay làm sai dũng cảm nhận lỗi, lắng nghe với tinh thần cầu thị.
– Khiêm tốn giúp chúng ta được mọi người yêu mến, tin tưởng và nể phục.
– Cần học tập những tấm gương khiêm tốn trong đời sống để hoàn thiện bản thân mình.
– Nhắc nhở những ai không khiêm tốn, kiêu ngạo, đề cao bản thân mình, có thái độ xem thường người khác.
-…
– Học sinh có cách diễn đạt riêng hoặc đưa ra những bài học khác nhau, giáo viên linh động chấm điểm dựa trên sự hợp lý, thuyết phục của câu hỏi.
Các câu hỏi mở rộng từ tác phẩm
A. Câu hỏi nội dung – tư duy – cảm nhận (5 câu)
- Hình ảnh “cúi đầu” được sử dụng như một ẩn dụ trong bài viết. Theo em, ẩn dụ này mang những tầng ý nghĩa nào?
- Phân tích lý do tác giả cho rằng “khiêm tốn là một loại năng lực”. Năng lực này được biểu hiện qua những hành động nào trong đời sống?
- Nhận xét giọng điệu chung của đoạn trích. Giọng điệu ấy có tác dụng gì đối với người đọc?
- Theo tác giả, nguyên nhân nào khiến người trẻ dễ mắc lỗi “tự phụ, tự mãn”? Hãy dẫn chứng từ đoạn trích.
- Tại sao Isaac Newton được đưa vào đoạn văn như một minh chứng? Việc đưa minh chứng này tạo hiệu quả gì?
B. Câu hỏi liên hệ – vận dụng (5 câu)
- Em đã từng ở trong tình huống phải “cúi đầu” nhận lỗi chưa? Điều đó mang đến cho em cảm xúc gì?
- Theo em, trong xã hội hiện đại, khiêm tốn có còn quan trọng hay không? Vì sao?
- Hãy nêu một tấm gương trong đời sống hoặc lịch sử mà em cho rằng thể hiện rất rõ đức tính khiêm tốn.
- Nếu gặp một người bạn quá tự mãn và không chịu lắng nghe người khác, em sẽ khuyên bạn điều gì?
- Liên hệ đoạn trích với một tác phẩm văn học khác cùng nói về đạo lí làm người. Điểm giống nhau là gì?
C. Câu hỏi trắc nghiệm (5 câu)
1. Từ “cúi đầu” trong bài mang nghĩa ẩn dụ chỉ:
A. Sự sợ hãi
B. Sự nhún nhường, dũng cảm nhận lỗi
C. Sự yếu đuối
D. Sự thụ động
→ Đáp án: B
2. Trong đoạn trích, thái độ nào bị phê phán?
A. Nhẫn nhịn
B. Nhường nhịn
C. Tự phụ, tự mãn
D. Cầu tiến
→ Đáp án: C
3. Câu nói của Newton “Sở dĩ tôi nhìn xa là vì tôi đứng trên vai người khổng lồ” có ý nghĩa gì?
A. Ông khiêm tốn và biết ơn những bậc tiền bối
B. Ông tự nhận mình là người phi thường
C. Ông không tin vào khả năng của mình
D. Ông muốn so sánh với người khổng lồ thật sự
→ Đáp án: A
4. Theo đoạn trích, điều khiến nhiều người “không vực dậy để đi tiếp” là:
A. Sống quá giản dị
B. Không đủ can đảm thừa nhận sai lầm
C. Không có ước mơ
D. Thiếu người giúp đỡ
→ Đáp án: B
5. “Cúi đầu là bông lúa, ngẩng đầu là cỏ dại” gợi ra thông điệp gì?
A. Bông lúa cao quý hơn cỏ dại
B. Khiêm tốn thì giá trị, kiêu ngạo thì vô nghĩa
C. Người giỏi thì luôn ngẩng cao đầu
D. Cỏ dại mạnh mẽ hơn bông lúa
→ Đáp án: B
